I GSK 793/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Beata Sobocha-Holc Sędzia NSA Tomasz Smoleń (spr.) Sędzia del. WSA Monika Krzyżaniak Protokolant asystent sędziego Izabela Kołodziejczyk po rozpoznaniu w dniu 4 września 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lipca 2024 r. sygn. akt V SA/Wa 629/24 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 grudnia 2023 r. nr UP-918/2023 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy 1. oddala skargę kasacyjną; 2. postanawia sprostować z urzędu oczywistą omyłkę pisarską w sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lipca 2024 r., sygn. akt V SA/Wa 629/24, w ten sposób, że w wierszu 15 od góry w miejsce błędnie wpisanego organu wydającego zaskarżoną decyzję: "Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych", wpisać prawidłowo: "Zakładu Ubezpieczeń Społecznych".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 lipca 2024 r., sygn. akt V SA/Wa 629/24, oddalił skargę J. P. (skarżąca kasacyjnie) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (organ, ZUS) z dnia 8 grudnia 2023 r., nr UP-918/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca kasacyjnie, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Ponadto wniosła o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz ustanowionego z urzędu pełnomocnika w niniejszej sprawie, powiększonych o podatek VAT, wskazując, że koszty nie zostały przyznane w jakiejkolwiek części. Pismem procesowym z dnia 3 grudnia 2024 r., wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, tj.: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 107 § 1 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (aktualnie: t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572; dalej: k.p.a.), skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na przyjęciu, że w sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (aktualnie: t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 350; dalej: u.s.u.s.), pomimo tego, że jak wynika z dokumentów skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności i jednocześnie nie posiada majątku, z którego można egzekwować należności, i że takim majątkiem nie jest mieszkanie skarżącej w W., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. związku z art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na przyjęciu, że w okolicznościach sprawy przedstawionych przez skarżącą brak było podstaw do umorzenia należności w trybie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społecznej (t.j. Dz. U. 2003.141.1365; dalej: rozporządzenie), podczas gdy okoliczności te należało uznać za wystarczająco doniosłe dla umorzenia należności, i które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 3. art. 1 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie przez Sąd wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz bezpodstawne uznanie, że organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, pomimo tego, ze niezasadnie uznał, że skarżąca ma możliwość wynajęcia mieszkania w W., które może przynosić dochody, przez co skarżąca ma możliwość spłaty jakichkolwiek sum zaległości. Argumentację na poparcie zarzutów sformułowanych w petitum skargi kasacyjnej przedstawiono w jej uzasadnieniu. Organ nie skorzystał z uprawnienia do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Skarżąca kasacyjnie, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła pismo procesowe z dnia 20 września 2024 r. zatytułowane: "Uzupełnienie uzasadnienia Skargi kasacyjnej". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia. W rozpoznawanej sprawie skarżąca kasacyjnie podniosła jedynie zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W pkt 1 petitum skargi kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na przyjęciu, że w sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., pomimo tego, że jak wynika z dokumentów skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności i jednocześnie nie posiada majątku, z którego można egzekwować należności, i że takim majątkiem nie jest mieszkanie skarżącej w W., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzut ten nie jest skuteczny. Skarżąca kasacyjnie nie uwzględniła, że w prawomocnym wyroku z dnia 15 marca 2023 r. o sygn. akt V SA/Wa 474/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że " ... organ prawidłowo odmówił umorzenia należności na podstawie przepisów wynikających z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., ponieważ nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności.". Słusznie Sąd I instancji stwierdził, że na mocy art. 153 p.p.s.a., jest związany wyrażoną w tych wyrokach oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania. Prawidłowo przy tym wskazał, że przez ocenę prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a., należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy, która dotyczy stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa, jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji. Związanie tym orzeczeniem wynika również z art. 170 k.p.a. w myśl którego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Związanie wynikające z art. 170 p.p.s.a. oznacza, że podmioty w nim wymienione muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu i w kolejnym postępowaniu, w którym pojawi się dana kwestia, nie może ona być już ponownie badana. Konsekwencją związania sądów oceną prawną, wyrażoną w prawomocnym wyroku jest to, że stanowisko sądu pierwszej instancji, który rozpoznaje skargę strony od ponownego rozstrzygnięcia organu administracji, powinno co do zasady odpowiadać ocenie prawnej tegoż sądu wyrażonej w poprzednim orzeczeniu, a sąd ten nie może formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z wyrażonym wcześniej poglądem, chyba że w okresie pomiędzy wydaniem wyroku a ponowną skargą do sądu administracyjnego zmianie uległy przepisy, co w przypadku rozpoznawanej sprawy nie miało miejsca. Podporządkowanie się wytycznym sądu i wyrażonej przezeń ocenie prawnej jest głównym kryterium poprawności nowo wydanego rozstrzygnięcia. Niezasadny jest zarzut z pkt 2 petitum skargi kasacyjnej. Zauważyć należy, że Sąd I instancji trafnie ocenił, iż organ wykonał zobowiązania nałożone prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sygn. akt V SA/Wa 474/22 z dnia 15 marca 2023 r. Prawidłowo zaakceptował również stwierdzenie organu, że analiza przedłożonych dokumentów nie daje podstaw do umorzenia należności z tytułu składek. Wskazać trzeba, że organ wezwał skarżącą kasacyjnie do przedłożenia dowodów wskazujących na konieczność sprawowania opieki nad rodzicami oraz oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej. Skarżąca kasacyjnie złożyła wymagane oświadczenie, zaświadczenie lekarskie z 2 listopada 2023 r., z którego wynika, że całodobowo opiekuje się matką chorą na stwardnienie rozsiane oraz wskazujące, że ojciec skarżącej kasacyjnie ze względu na liczne choroby nie jest w stanie opiekować się swoją żoną, a także karty informacyjne ze szpitalnego oddziału ratunkowego i oddziału chirurgii ogólnej, chirurgii onkologicznej i chemioterapii z 14 i 20 września 2023 r. Ponadto organ ustalił, że skarżąca kasacyjnie [...] października 2023 r. zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej doradztwa w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania. Od 9 maja 2022 r. nie posiada tytułu do ubezpieczeń w ZUS, nie posiada ruchomości. Posiada własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego w W. o powierzchni 36 m², dla którego Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą, w której dziale IV księgi znajduje się zapis o wzmiance z 6 września 2023 r. dotyczący wpisu hipoteki przymusowej. Skarżąca kasacyjnie od 16 maja 2007 r. jest rozwiedziona. Z oświadczenia skarżącej kasacyjnie wynika, że nie pracuje zarobkowo, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a rodzina udziela wsparcia finansowego w wysokości 1.300,00 zł netto miesięcznie. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 594,46 zł, w tym z tytułu miesięcznych opłat - 471,46 zł i opłat eksploatacyjnych - 123,00 zł. Skarżąca kasacyjnie wskazała na posiadanie zobowiązania pieniężnego w kwocie 6.600,00 zł, (dochodzonego w drodze egzekucji przez Komornika Sądowego w miesięcznej kwocie 300,00 zł). Powyższe ustalenia zostały ocenione przez organ, a ocena ta została zaakceptowana przez Sąd I instancji. Zgodzić należy się z stwierdzeniem WSA, że w świetle poczynionych ustaleń prawidłowe są wnioski organu, iż brak było podstaw do stwierdzenia, że skarżąca kasacyjnie wykazała, że zarówno obecnie, jak i w przyszłości nie będzie miała możliwości spłaty zaległości. Zauważyć trzeba, że ani organ, ani Sąd I instancji nie kwestionuje istnienia poważnych chorób i schorzeń, na które cierpią rodzice skarżącej kasacyjnie, ani też sprawowania przez nią osobistej opieki nad rodzicami. Jednak występowanie tych okoliczności, jak trafnie uznał Sąd I instancji, w połączeniu z faktem posiadania przez stronę mieszkania w W., terminowego regulowania bieżących opłat, spłaty wcześniejszych zobowiązań, a także brak korzystania z opieki społecznej przy wskazaniu na pomoc finansową rodziny jest nie do pogodzenia z przesłankami wskazanymi w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Przypomnieć należy, że to skarżąca kasacyjnie zobowiązana jest wykazać okoliczności dające podstawę do umorzenia należności. W sytuacji gdy wydatki i dochody skarżącej kasacyjnie nie zostały wykazane w przejrzysty sposób, to nie można również twierdzić, że wykazane zostało, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Mając powyższe na uwadze rację należy przyznać Sądowi I instancji, że organ nie dopuścił się naruszenia przepisów prawa materialnego, czy też przepisów postępowania administracyjnego, które uzasadniałoby wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obiegu prawnego. Argumenty uzasadniające omawiany zarzut stanowią jedynie polemiką z prawidłowymi ustaleniami i rozstrzygnięciem organu. Fakt, że skarżąca kasacyjnie nie akceptuje zapadłego rozstrzygnięcia nie wskazuje na zasadność podniesionego zarzutu. Odnosząc się do zarzutu zawartego w pkt 3 petitum skargi kasacyjnej przypomnieć trzeba, że zgodnie z art. 176 p.p.s.a. prawidłowe określenie podstaw kasacyjnych oznacza obowiązek wnoszącego skargę kasacyjną powołania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem autora skargi kasacyjnej uchybił Sąd I instancji w zaskarżonym orzeczeniu oraz uzasadnienia ich naruszenia. Przytoczenie podstaw kasacyjnych polega na wskazaniu, czy strona skarżąca zarzuca naruszenie prawa materialnego, czy naruszenia przepisów postępowania, czy też oba te naruszenia łącznie. Konieczne jest przy tym wskazanie konkretnych przepisów naruszonych przez sąd, z podaniem jednostki redakcyjnej (numeru artykułu, paragrafu, ustępu, punktu). Uzasadnienie skargi kasacyjnej ma za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonych podstaw kasacyjnych. Skarżący kasacyjnie zarzucając naruszenia tzw. materialne (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) jest zobowiązany do konkretnego wskazania nie tylko, które przepisy prawa materialnego zostały przez Sąd naruszone zaskarżanym orzeczeniem, lecz także na czym polegała ich błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być prawidłowa wykładnia oraz właściwe zastosowanie. Zarzucając zaś naruszenie prawa procesowego (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) strona winna wskazać przepisy tego prawa, które zostały naruszone przez Sąd I instancji i wpływ tego naruszenia na wynik sprawy, tj. na zapadłe rozstrzygnięcie, przez który należy rozumieć istnienie uprawdopodobnionego związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym podniesionym w zarzucie skargi kasacyjnej a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem Sądu I instancji. Z regulacji zawartych w p.p.s.a. wynika, że prawidłowo sformułowany zarzut skargi kasacyjnej powinien zawierać precyzyjne wskazanie przepisu prawa materialnego lub procesowego oraz uzasadnienie tego naruszenia. Zarzut niespełniający tych wymogów nie może być przedmiotem kontroli instancyjnej. Rozpoznawany zarzut skargi kasacyjnej nie spełnia powyższych wymogów, zawierając wady zarówno w zakresie sformułowania zarzutu, jak i jego uzasadnienia. W pierwszym rzędzie wskazania w tym względzie wymaga, że przepis art. 1 § 2 p.p.s.a., którego naruszenie skarżąca kasacyjnie zarzuca nie istnieje, albowiem art. 1 p.p.s.a. stanowi jednolitą całość i nie dzieli się na żadne jednostki redakcyjnej. Ponadto zarzut z pkt 3 petitum skargi kasacyjnej nie został uzasadniony. Pamiętać należy, że w przypadku wniesienia zarzutu na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. konieczne jest wykazanie, że zarzucane uchybienie przepisom postępowania mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Dla spełnienia tego wymogu nie wystarczy przytoczenie w petitum skargi kasacyjnej formuły o naruszeniu przepisów postępowania mającym wpływ na wynik sprawy, lecz niezbędne jest wykazanie, który przepis postępowania został naruszony, w jaki sposób oraz wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. Należy przez to rozumieć wykazanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym, stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym orzeczeniem sądu administracyjnego, który to związek przyczynowy mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wnoszący skargę kasacyjną jest więc obowiązany uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, iż miały wpływ na treść kwestionowanego orzeczenia, ponieważ gdyby do tych uchybień nie doszło, wyrok sądu administracyjnego mógłby być inny. O skuteczności zarzutów, postawionych w oparciu o podstawę kasacyjną określoną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., nie decyduje bowiem każde stwierdzone uchybienie przepisom postępowania, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł dokonać oceny zasadności tego zarzutu. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Jednocześnie, działając na podstawie art. 156 § 3 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił z urzędu sprostować zaskarżony wyrok Sądu I instancji w zakresie odnoszącym się do oczywistej omyłki zawartej w jego komparycji.