I GZ 158/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Michał Kowalski po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A Sp. z o.o. w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 kwietnia 2024 r., sygn. akt VIII SPP/Wa 20/24 w zakresie oddalenia wniosku o wyłączenie referendarza sądowego w sprawie ze skargi A Sp. z o.o. w B. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia 12 października 2023 r., nr ONW/181/2023 w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego dotyczącego przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: odrzucić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2024 r., sygn. akt VIII SPP/Wa 20/24, oddalił wniosek A Sp. z o.o. w B. (dalej: skarżąca lub spółka) o wyłączenie referendarza sądowego Ewy Pecelt od rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia 12 października 2023 r. w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że skarżąca nie wskazała żadnych okoliczności, które mogłyby stanowić przesłankę uzasadniającą wyłączenie referendarza. Spółka nie odwołała się również do konkretnych okoliczności faktycznych, które mogłyby mieć wpływ na ocenę sposobu prowadzenia postępowania przez wyznaczonego referendarza sądowego. Sąd wskazał także, że z treści oświadczenia złożonego przez referendarza sądowego dnia 8 kwietnia 2024 r. wynika, że nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 18 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) lub inne, które mogłyby wywołać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła skarżąca, wnosząc o jego uchylenie i rozpoznanie wniosku z spółki zgodnie z żądaniem strony. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie podlegało odrzuceniu. Przed przystąpieniem do jego merytorycznej oceny należało bowiem w pierwszej kolejności zbadać jego dopuszczalność. Podkreślenia wymaga, że w aktach przedmiotowej sprawy o sygn. akt VIII SPP/Wa 20/24 znajduje się oryginał sentencji i uzasadnienie zaskarżonego postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 kwietnia 2024 r., zawierający rozstrzygnięcie, który został podpisany przez sędziego sprawozdawcę, natomiast brak jest podpisów pozostałych członków składu zarówno pod sentencją jak i uzasadnieniem. Sytuacja braku podpisu pod sentencją bądź uzasadnieniem nie jest wprost uregulowana w przepisach prawa powszechnie obowiązującego i tym należy usprawiedliwiać rozbieżności w orzecznictwie sądowym co do oceny wad ustrojowo - konstrukcyjnych takich orzeczeń i sposobu ich naprawiania. Przykładowo w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt II GSK 264/08 i z dnia 21 sierpnia 2008 r., sygn. akt I GSK 1046/07, brak rozstrzygnięcia w podpisanej przez skład orzekający Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego sentencji wyroku został oceniony jako uwzględniana z urzędu przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej przesłanka nieważności postępowania, określona w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., pozbawiająca stronę możliwości obrony swoich praw. W uzasadnieniach wskazano – najogólniej biorąc – że chodzi o naruszenie sformułowanego w art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP prawa strony do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia jej sprawy przez sąd w dwuinstancyjnym postępowaniu z wykorzystaniem ukształtowanej procedury. Z kolei brak podpisów wszystkich sędziów pod sentencją wyroku był traktowany w szeregu orzeczeń Sądu Najwyższego jako brak powodujący jego nieważność (np. uchwała SN z 26 września 2000 r., sygn. akt III CZP 29/00 i powołane w niej orzeczenia), nieistnienie wyroku (np. postanowienie SN z 9 kwietnia 1969 r., sygn. akt II CR 112/68) lub jego istnienie obarczone wadą kwalifikującą go do uchylenia (uchwała SN z 17 października 1978 r., sygn. akt III CZP 62/78). W orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważano też znaczenie braku podpisu pod sentencją postanowienia. I tak, konkluzja postanowień Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt III CZP 84/02 (LEX nr 80692) i z dnia 7 lutego 2003 r, sygn. akt III CZP 94/02 (LEX nr 78790) sprowadza się do poglądu, że postanowienie skonstruowane w ten sposób, że jednym dokumentem objęta jest sentencja oraz uzasadnienie, nie istnieje w znaczeniu procesowym w sytuacji, gdy skład sądu podpisał tylko uzasadnienie, a nie podpisał sentencji. Nie można więc uznać, że sentencja postanowienia i jego uzasadnienie stanowią jedną czynność procesową. W rozpoznawanej sprawie zachodzi sytuacja innego rodzaju. Mianowicie, zaskarżone postanowienie zawiera dwa odrębne dokumenty: oryginał niepodpisanej sentencji oraz niepodpisane uzasadnienie. Należy zatem zauważyć, że p.p.s.a. nie definiuje pojęcia postanowienia. Z treści art. 160 p.p.s.a., a contrario można wywieść, że postanowieniem jest takie orzeczenie sądu, które nie ma formy wyroku. Istnieje więc domniemanie, że jeżeli dla określonego rozstrzygnięcia forma wyroku nie jest wprost przewidziana, to powinno mieć ono formę postanowienia. Postanowienia co do zasady rozstrzygają kwestie proceduralne, a tylko wyjątkowo rozstrzygają co do istoty sprawy. W ramach postanowień dotyczących kwestii formalnych można wyróżnić postanowienia kończące postępowanie w sprawie, których uprawomocnienie się zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez sąd danej instancji oraz postanowienia niekończące postępowania w sprawie (tak: B. Dauter w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska 2006 r., s. 348). Postanowienie o oddaleniu wniosku o wyłączenie referendarza sądowego należy do pierwszej kategorii postanowień. Ponieważ na takie postanowienie stronie przysługuje zażalenie, to musi być ono doręczone jej wraz z uzasadnieniem (art. 163 § 2 zd. 2 w związku z art. 194 § 1 pkt 1a w zw. z § 2 p.p.s.a.), które należy sporządzić w terminie siedmiu dni od dnia wydania postanowienia (art. 163 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 163 § 2 p.p.s.a. postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym wraz z uzasadnieniem doręcza się wszystkim stronom postępowania, w tym również uczestnikom, jeśli tacy w sprawie występują. Ponadto przez "wydanie postanowienia" należy rozumieć wydanie sentencji takiego orzeczenia, ponieważ uzasadnienie może być sporządzone w terminie późniejszym (7 dni). Zgodnie z art. 164 p.p.s.a., postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem; jeżeli sąd postanowienia nie uzasadnia, od chwili podpisania sentencji. Związanie sądu wydanym przez siebie postanowieniem polega na tym, że nie może on tego postanowienia sam uchylić lub zmienić, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W tej sytuacji, z uwagi na uprawnienie sądu do sporządzenia uzasadnienia w terminie późniejszym od daty wydania sentencji postanowienia, można wyróżnić dwa różne momenty związania sądu wydanym przez siebie orzeczeniem, tj. podpisanie sentencji postanowienia, które nie wymaga uzasadnienia, oraz podpisanie sentencji postanowienia wraz z uzasadnieniem. Dlatego też w tym drugim przypadku data wydania postanowienia może się różnić od daty jego związania (por.: B. Dauter w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska 2006 r., s. 357). Z analizy powyższych przepisów należy wyprowadzić wniosek, że orzeczenie to składa się z dwóch części, tj. sentencji oraz uzasadnienia, które tworzą jedną całość. Niekiedy postanowienia takie wydawane są w formie jednego dokumentu, zawierającego obydwa elementy. Przeważnie jednak uzasadnienie stanowi odrębny dokument, który zawiera pisemne motywy rozstrzygnięcia zawartego w sentencji. Niezależnie jednak od tego, czy orzeczenie takie stanowi jeden dokument czy dwa, poprzez wyraźne wyodrębnienie przez ustawodawcę sentencji i uzasadnienia, każdy z nich musi być podpisany przez sąd. Analizując sytuację, która wystąpiła w rozpoznawanej sprawie, tj. niepodpisania zarówno sentencji jak i sporządzenia odrębnego uzasadnienia, które również nie zostało podpisane, uznać należy, że w aktach sprawy znajduje się w istocie jedynie projekt dokumentu postanowienia, który do czasu jego podpisania nie wiąże sądu i może być przez ten sąd zmieniony lub uzupełniony. Zgodnie z § 55 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 sierpnia 2015 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 1177), uzasadnienie orzeczenia sporządza sędzia sprawozdawca. Do jego obowiązków należy sporządzenie zarówno sentencji, jak i uzasadnienia. Ponadto, przez sporządzenie takiego dokumentu należy rozumieć zarówno jego napisanie, jak i podpisanie, ponieważ to podpis wskazuje wprost osobę, która dany dokument sporządziła i przedstawiła argumenty, którymi kierowała się przy wydawaniu rozstrzygnięcia o treści zawartej w sentencji orzeczenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II GZ 49/09, LEX nr 1140219). Stosownie zaś do treści stanowiących podstawę wydania zaskarżonego postanowienia art. 22 § 1 i § 2 p.p.s.a. o wyłączeniu sędziego czy referendarza sądowego rozstrzyga sąd administracyjny, w którym sprawa się toczy, a postanowienie w tym przedmiocie wydaje sąd w składzie trzech sędziów, na posiedzeniu niejawnym, po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy. Co obliguje cały skład do podpisania zarówno sentencji jak i uzasadnienia postanowienia, czego w tej sprawie zabrakło. Jak zatem wynika z powyższego, sporządzenie zarówno sentencji jak i uzasadnienia postanowienia stanowią odrębne czynności procesowe sądu, które uzyskują postać dokumentów, z których każdy powinien być przez cały skład sądu podpisany. W konsekwencji, brak podpisu zarówno pod sentencją jak i uzasadnieniem powoduje, że postanowienie składające się z dwóch części (sentencji i uzasadnienia) jako całości należy uznać za nieistniejące w sensie prawnoprocesowym co do możliwości zaskarżania go zażaleniem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II GZ 49/09; postanowienie SN z dnia 7 lutego 2003 r., sygn. akt III CZP 94/02; LEX nr 78790). W tej sytuacji wniesione zażalenie uznać należy za pozbawione przedmiotu zaskarżenia, tj. doręczonego zgodnie z wymogami wynikającymi z zacytowanych powyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowienia wraz z uzasadnieniem. Z tego powodu zażalenie to podlega odrzuceniu jako przedwczesne. Dopiero bowiem po prawidłowym sporządzeniu (podpisaniu) uzasadnienia postanowienia i doręczeniu go stronie, wejdzie ono do obrotu prawnego i rozpocznie bieg termin do wniesienia zażalenia na kwestionowane postanowienie. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 180 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.