I OSK 1177/23

Dnia 7 maja 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 15 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 1370/21 w sprawie ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem z 15 lutego 2022 r. II SA/Bd 1370/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę E. W. (Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W.(Kolegium) z [...] września 2021 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu pierwszej instancji w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego to jest art 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, która nie została opłacona, ani w części, ani w całości. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżąca wskazała, że Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż kluczowym dokumentem w sprawie winno być orzeczenie o stopniu niepełnosprawności J. K. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności. Załączając do skargi kasacyjnej wskazany dokument wyjaśniła, że zaskarżony wyrok winien zostać uchylony. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy zawisłej przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Organy obu instancji odmówiły Skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną przez nią nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Podstawą faktyczną rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji było ustalenie, że niepełnosprawność matki Skarżące nie powstała w okresie o którym mowa w art. 17ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej "u.ś.r."). Organ drugiej instancji po rozpoznaniu odwołania Skarżącej nie podzielił poglądu organu pierwszej instancji, że podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może stanowić art. 17 ust. 1b u.ś.r. Uznał jednak, że decyzja organu pierwszej instancji odpowiada prawu bowiem matka Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim zaś jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w świetle którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie było możliwe, w ocenie Kolegium, przyznanie Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia faktyczne dokonane przez organ drugiej instancji i ich ocenę prawną w pełni podzielił Sąd pierwszej instancji. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Skarżąca podniosła w skardze kasacyjnej wyłącznie zarzut naruszenia prawa materialnego to jest art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię. Skarżąca nie wskazała jednak ani na czym miałaby polegać owa błędna wykładnia przywołanego przez nią przepisu dokonana przez Sąd pierwszej instancji ani jaka wykładnia byłaby w jej ocenie prawidłowa. Sąd pierwszej instancji po przywołaniu brzmienia art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyjaśnił, że z unormowań tych wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny, który stosowanie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2086 ze zm., dalej powoływanej jako "k.r.o.") obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przepisy k.r.o. ustalają przy tym kolejność zobowiązanych, a obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Sąd zwrócił uwagę, że w świetle przepisów K.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści art. 23, art. 27 art. 60 § 1-3, art. 61, art. 130 k.r.o. Dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są określonym rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Przy czym rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Z powyższym koresponduje, w ocenie Sądu pierwszej instancji, właśnie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Tym samym uznać należy, iż przepisy K.r.o. w konfrontacji z mającymi zastosowanie w przedmiotowej sprawie przepisami u.ś.r., jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Nie budziło przy tym wątpliwości w ocenie Sądu Wojewódzkiego, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne dopiero wtedy, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy. Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku podkreślił, że stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. ocena, czy współmałżonek, jako osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, winna być rozstrzygana na podstawie jednoznacznie określonego w ustawie środka dowodowego, jakim jest orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, albowiem ani organ administracji, ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Sąd zwrócił również uwagę, że koniecznym warunkiem uzyskania przez Skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, było wykazanie, że jej małżonek posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro zaś małżonek osoby wymagającej opieki takiego orzeczenia nie posiada, zasadnie Kolegium uznało, iż wystąpiła negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej. Przedstawiona przez Sąd pierwszej instancji wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zgodna jest ze stanowiskiem przedstawionym w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22. Zgodnie z tezą przywołanej uchwały "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)." Należy w tym miejscu podkreślić, że ogólna moc wiążąca uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego może zostać podważona wskutek uruchomienia procedury, o której mowa w art. 269 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Odpowiednie zastosowanie znajduje wtedy przepis art. 187 § 1 i 2 tej ustawy. Rozpatrujący sprawę skład orzekający nie dopatrzył się powodów do kwestionowania uchwały NSA z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22. W konsekwencji, skoro z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie wynika, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności zarzut naruszenia prawa materialnego to jest art. 17 ust. 1 uznać należało za niezasadny. Stanowiska powyższego nie mogło zmienić dołączone do skargi kasacyjnej orzeczenie z [...] grudnia 2021 r., w świetle którego mąż osoby wymagającej opieki, to jest J. K., zaliczony został do znacznego stopnia niepełnosprawności. Sąd kasacyjny wskazuje, że orzeczenie to wydane zostało już po dacie rozpoznania przez Kolegium odwołania i po wydaniu przezeń decyzji ostatecznej. Nie można zatem uznać, by organ drugiej instancji naruszył przepisy prawa materialnego to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. odmawiając Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem w dacie rozpoznawania przezeń odwołania orzeczenie zaliczające J. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności nie istniało jeszcze w obrocie prawnym. W konsekwencji nie można również postawić Sądowi pierwszej instancji zarzutu naruszenia prawa materialnego. Oznacza to, że skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw a w konsekwencji podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 ppsa W niniejszej sprawie pełnomocnik Skarżącej – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.