I SA/Gl 1586/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.), Sędziowie WSA Agata Ćwik-Bury, Monika Krywow, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 września 2024 r. sprawy ze skargi G.K. (K.) na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 25 września 2023 r. nr SKO.VI/420/11/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów postępowania egzekucyjnego oddala skargę.

Postanowieniem z 25 września 2023 r., nr SKO.VI/420/11/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2023, poz. 775 ze zm., dalej K.p.a.) oraz art. 64e § 1 i § 2 oraz art. 17 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. 2022, poz. 479 ze zm., dalej u.p.e.a. lub ustawa egzekucyjna) – po rozpoznaniu zażalenia zobowiązanego G.K. (K.) na postanowienie Prezydenta Miasta B. z 19 lipca 2023 r., nr [...] odmawiające umorzenia kosztów postępowania egzekucyjnego w kwocie 416,20 zł powstałych w związku z prowadzoną egzekucją należności wynikających z braku opłaty za pobyt w Ośrodku Przeciwdziałania Problemom Alkoholowym oraz niezapłacenie mandatu na rzecz Straży Miejskiej – utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. W toku postępowania ustalono, że zobowiązany uzasadnił złożony wniosek o umorzenie kosztów egzekucyjnych trudną sytuacją finansową oraz osobistą. Wyjaśnił, że obecnie przebywa w Zakładzie Karnym w W., w oddziale zewnętrznym w C. Z załączonego do wniosku oświadczenia o posiadanym majątku wynika, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Z uzyskanych w toku postępowania egzekucyjnego informacji wynika, że w ww. Zakładzie pracuje odpłatnie, a uzyskiwane środki są zajęte przez trzech komorników przy Sądzie Rejonowym w B. Kolegium uznało, że organ I instancji prawidłowo powołał się na zasadę uznaniowości zawartą w art. 64e u.p.e.a. Koszty egzekucyjne, zgodnie z ustawą z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych są środkami publicznymi (nieopodatkowanymi należnościami budżetowymi o charakterze publicznoprawnym) i stanowią dochód budżetu państwa. Ponadto wysokość kosztów egzekucyjnych wynika z przepisów prawa, zaś obowiązek ich uiszczenia istnieje nie tylko wówczas, gdy należność zostaje wyegzekwowana, ale nawet wtedy, gdy podjęte czynności egzekucyjne nie doprowadzą w rezultacie do ściągnięcia należności. Podkreśliło, że umorzenie kosztów egzekucyjnych nie może być regułą, a jedynie wyjątkiem od zasady wyrażającej się w obowiązku ich zapłacenia. Kolegium przyznało, że sytuacja żalącego nie jest łatwa, jednak ta sytuacja nie może stanowić przesłanki do umorzenia kosztów egzekucyjnych, tym bardziej powstają one w wyniku działań strony. Spełnienie przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" uzależnione jest od istnienia po stronie zobowiązanego szczególnych powodów sprawiających, że żądanie zapłaty może zachwiać jego egzystencją. Natomiast "ważny interes publiczny" rozumiany jest jako dyrektywa postępowania nakazująca respektowanie wspólnych wartości dla całego społeczeństwa takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo czy zaufanie do organów państwa, równe traktowanie osób w podobnej sytuacji, czy realizację zobowiązań. Stwierdziło, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia kosztów postępowania egzekucyjnego podkreślając, iż decyzja organu podatkowego ma charakter uznaniowy. W skardze własnej zobowiązany wniósł o uchylenie postanowienia Kolegium i zmianę rozstrzygnięcia na jego korzyść. Uzasadniając skargę nie zgodził się z twierdzeniem, że ważny interes publiczny nie pozwala na umorzenie kosztów. Przedstawił bowiem z jednej strony swoją trudną sytuację prawną i finansową, a z drugiej strony wyraził czynny żal za swoje postępowanie. Podkreślił, że podjął ogromny trud w wprowadzeniu programu naprawczego w swoje życie i aktywnie uczestniczy w licznych działaniach resocjalizacyjnych. Chce się stać lepszym człowiekiem. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Pełnomocnik skarżącego w piśmie procesowym z 26 sierpnia 2024 r. poparł skargę i wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Powołując się art. 64e § 2 pkt 1a u.p.e.a. podkreślił, że skarżący do niedawna był osobą pozbawioną wolności, stąd jego możliwości zarobkowe były praktycznie wyłączone. Skarżący nie posiada również jakiegokolwiek majątku. Prowadzone były przeciw niemu egzekucje komornicze, które nie doprowadziły do zaspokojenia roszczeń. Nawet zakładając, że wymieniony opuścił zakład karny, to i tak trudno racjonalnie uznać, aby jego sytuacja materialna uległa szybkiej poprawie. Zatem obecny status skarżącego powoduje, że niemożność zapłaty należności jest rzeczywista. Konieczność wydatkowania przez skarżącego środków pieniężnych w znaczącej dla niego kwocie nie nastąpi bez uszczerbku dla jego sytuacji finansowej. Dodał także, że koszty, których umorzenia domaga się skarżący, częściowo wynikają z nieopłaconego pobytu w Ośrodku Przeciwdziałania Problemom Alkoholowym. W tym zakresie zasadne jest powołanie się również na przesłankę dotyczącą interesu publicznego. Nadużywanie alkoholu jest problemem społecznym. Skarżący odbywając terapią odwykową w ww. ośrodku podjął walkę z uzależnieniem, które było genezą wielu jego problemów. Wydaje się, iż w takiej sytuacji obciążanie skarżącego kosztami tego pobytu, w jego trudnej sytuacji, jest ze społecznego punktu widzenia nieuzasadnione i spowoduje dla skarżącego niewspółmiernie surową dolegliwość. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Rozpatrywana skarga – w ramach kontroli przewidzianej w art. 3 § 1 i § 2 pkt 2 w związku z art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej P.p.s.a.) – okazała się niezasadna. Kontroli Sądu podlegało postanowienie odmawiające skarżącemu umorzenia kosztów postępowania egzekucyjnego. Organy oby instancji kierując się kryteriami "ważnego interesu zobowiązanego" oraz "ważnego interesu publicznego", a także uznaniowym charakterem wydanych rozstrzygnięć ustaliły, że w sprawie nie zaistniały podstawy do umorzenia ww. kosztów. Zgodnie z art. 64e § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny prowadzący postępowanie egzekucyjne może umorzyć w całości lub w części koszty egzekucyjne. Natomiast art. 64e § 2 pkt 1 lit. a tej ustawy stanowi, że koszty egzekucyjne mogą być umorzone na wniosek zobowiązanego, jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny, Przepis wyznacza dwie fazy postępowania administracyjnego. W pierwszej, organ obowiązany jest dokonać ustalenia czy zachodzi przynajmniej jedna z przesłanek zastosowania ulgi, co wymaga zgromadzenia niezbędnego dla tych ustaleń materiału dowodowego oraz przeprowadzenia jego właściwej oceny. Organ zobligowany jest również wskazać, jak (zwłaszcza w kontekście istniejącego stanu faktycznego) należy postrzegać rozumienie danej przesłanki, w tym pojęcia "ważny interes publiczny". W tym zakresie granice obowiązków organu − poprzez art. 18 u.p.e.a. − wyznaczają normy prawne zawarte w art. 7 K.p.a. (dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego), art. 77 § 1 K.p.a. (zgromadzenie i wyczerpujące rozpatrzenie całego materiału dowodowego), czy też art. 80 K.p.a. (dokonanie oceny na podstawie całego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona) oraz właściwa wykładnia art. 64e § 2 u.p.e.a. W interesie podmiotu inicjującego postępowanie w sprawie regulowanej art. 64e § 2 u.p.e.a. powinno być wskazanie okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W przypadku natomiast uznania, że spełniona została choć jedna z przesłanek, postępowanie administracyjne wkracza w kolejną fazę, w której organ dokonuje wyboru opcji decyzyjnej: zastosuje ulgę albo odmówi jej udzielenia. Art. 64e § 1 i nast. u.p.e.a. nie określa przy tym kryteriów wyboru rozwiązania decyzyjnego, w przypadku ziszczenia się którejkolwiek z przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych. Użyte w tym przepisie określenie "może" oznacza, że to organ samodzielnie dokonuje wyboru alternatywnego rozwiązania, co jednakże nie świadczy, że dysponuje w tym zakresie zupełną dowolnością. Organu administracyjnego nie może w tym zakresie zastąpić sąd administracyjny. Z kolei stwierdzenie przez organ, że nie zachodzi żadna z przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych, w tym przesłanka ważnego interesu publicznego powoduje, że nie będzie on dysponował wyborem rozstrzygnięcia, a postanowienie będzie miało charakter związany. Brak przesłanek oznacza wobec tego konieczność wydania aktu administracyjnego o odmowie zastosowania ulgi (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 marca 2016 r., II FSK 2474/16, dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Pojęcie ważnego interesu publicznego użyte w art. 64e § 2 pkt 1 lit. a ustawy egzekucyjnej nie zostało w niej zdefiniowane, co oznacza konieczność jego ustalenia w każdej indywidualnej sprawie przy uwzględnieniu występujących w niej okoliczności. Pojęcie to należy rozumieć jako respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, a także wyeliminowanie sytuacji, gdy koszty egzekucyjne, których dotyczy wniosek o ich umorzenie, są niewspółmierne lub nieuzasadnione z uwagi na niekonstytucyjność, stwierdzoną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, przepisów regulujących ich wysokość. Z powołanego przepisu wynika także, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy, o czym świadczy użycie określenia "może". Istota uznania administracyjnego polega na tym, że samo stwierdzenie przez organ ziszczenia się ustawowych przesłanek umożliwiających przyznanie wnioskowanej ulgi może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia uwzględniającego wniosek strony. Nie może to jednak oznaczać dowolności organu egzekucyjnego. Winien on rzetelnie, z poszanowaniem zasad procesowych, wyjaśnić w ustalonym stanie faktycznym, motywy swego rozstrzygnięcia. Tak więc nawet w przypadku, gdy organ egzekucyjny stwierdzi istnienie przesłanek z art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. może − działając w ramach uznania administracyjnego − odmówić ich umorzenia, co oznacza, że odmowa umorzenia nie narusza prawa zarówno wówczas, gdy wystąpią przesłanki do ich umorzenia jak i wtedy, gdy nie mają one miejsca. Orzeczenie uznaniowe może być przez sąd uchylone w wypadkach stwierdzenia, że zostało wydane z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Z akt sprawy wynika, że koszty postępowania egzekucyjnego w kwocie 416,20 zł powstały w związku z prowadzoną egzekucją i wynikały z braku opłaty za pobyt w Ośrodku Przeciwdziałania Problemom Alkoholowym oraz niezapłacenie mandatu na rzecz Straży Miejskiej. Skarżący wyraził żal za swoje postępowanie. Podkreślił, że podjął ogromny trud w wprowadzeniu programu naprawczego w swoje życie i aktywnie uczestniczy w licznych działaniach resocjalizacyjnych. Chce się stać lepszym człowiekiem. Swoją sytuację finansową i osobistą uzasadniał odbywaniem kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w W., w oddziale zewnętrznym w C. Podkreślał, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Z uzyskanych w toku postępowania egzekucyjnego informacji wynika, że w ww. Zakładzie pracuje odpłatnie, a uzyskiwane środki są zajęte przez trzech komorników przy Sądzie Rejonowym w B. Z załączonego do akt pisma Zakładu Karnego w W. wynika, że zakończenie kary pozbawienia wolności przypadało na 19 czerwca 2024 r. Z pisma pełnomocnika skarżącego z 26 sierpnia 2024 r. wynika, że ten opuścił zakład karny, lecz jego obecny status uniemożliwia mu nadal spłatę należności. Organy obu instancji dokonały oceny sytuacji skarżącego i podjęły swe rozstrzygnięcia w sytuacji, w której odbywał on karę pozbawienia wolności, zarazem był zatrudniony, a z przysługującego mu wynagrodzenia dokonywano potrąceń w związku z pozostającymi w toku postępowaniami egzekucyjnymi. Przede wszystkim organy egzekucyjne nie stwierdziły wówczas nieściągalności dochodzonego obowiązku. Skoro więc skarżący regulował swoje zobowiązania wobec innych wierzycieli, to nie zachodziły podstawy do umorzenia kosztów egzekucyjnych wobec wierzyciela publicznego. Konstatacja organu odwoławczego, a uprzednio organu egzekucyjnego, mieści się w zakresie uznaniowego charakteru rozstrzygnięcia o jakim mowa w art. 64e § 1 oraz § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. zwłaszcza, że skarżący nie przedstawił "szczególnych powodów" pozwalających na podważenie ustaleń organów w niniejszej sprawie. Przede wszystkim jego sytuacja nie zachwiała jego egzystencją. Obowiązek prowadzenia egzekucji administracyjnej ma uzasadnienie w tym, że jej przedmiotem są obowiązki o charakterze administracyjnym, a więc obowiązki wobec Państwa. Ich realizacja nie zależy od swobodnego uznania wierzyciela. Z tymi obowiązkami powiązano uprawnienie do poboru opłat związanych z przymusowym wykonaniem tych obowiązków. Zatem w interesie publicznym jest przede wszystkim zrealizowanie celów egzekucji administracyjnej (por. wyrok NSA z 27 listopada 2013 r., II FSK 1637/13). Zatem oceniając sytuację skarżącego na dzień wydania postanowienia przez Kolegium odmowa umorzenia kosztów egzekucyjnych nie wpływała w sposób negatywny na byt materialny skarżącego i nie pozbawiała go bieżących środków na codzienne utrzymanie i nie spowodowała zagrożenia jego egzystencji. Podstawą umorzenia kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. może być wyłącznie obawa wystąpienia uszczerbku o charakterze kwalifikowanym, którego skutki znacznie przewyższają normalne konsekwencje związane z uszczupleniem majątkowym (por. wyrok NSA z 9 grudnia 2021 r., III FSK 4496/21). Przyznawanie ulg arbitralnie, każdorazowo w przypadku znajdowania się przez zobowiązanego w trudnej sytuacji finansowej, bez względu na przyczynę takiego stanu rzeczy oraz realne możliwości płatnicze strony, doprowadziłoby do nieakceptowalnego zjawiska "rozluźnienia" rygorów w zakresie przyznawania ulg w spłacie zobowiązań finansowych, w szczególności najdalej idącego umorzenia zaległości w postaci kosztów egzekucyjnych, co ostatecznie stanowiłoby zachętę do powszechnego lekceważenia dyscypliny w sferze finansów publicznych. Przewidziana w art. 64e § 2 pkt 1 u.p.e.a. instytucja umorzenia kosztów egzekucyjnych, stanowi wyjątek od ogólnego obowiązku ponoszenia przez zobowiązanych ciężarów finansowych nie może być traktowana, jako reguła stosowana przy każdej trudnej sytuacji finansowej zobowiązanego (por. wyrok NSA z 31 sierpnia 2021 r., III FSK 3870/21). W ocenie Sądu, organ prawidłowo przeanalizował sytuację majątkową i finansową skarżącego i wskazał na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia kosztów egzekucyjnych. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi nie uchybiły przepisom prawa procesowego ani materialnego. Sąd zwraca jednocześnie uwagę, że z ww. pisma pełnomocnika skarżącego płynie sugestia, że opuścił on zakład karny, a prowadzone wobec niego postępowania egzekucyjne nie doprowadziły do zaspokojenia roszczeń, a więc jego obecna sytuacja uległa poważnym zmianom. Twierdzenia te nie zostały jednak poparte jakimikolwiek dowodami. Pełnomocnik twierdził także, że skarżący do niedawna był osobą pozbawioną wolności, stąd jego możliwości zarobkowe były praktycznie wyłączone. Dodać należy, że skarżący jest osobą stosunkowo młodą, a więc mogąca podjąć pracę zarobkową (rok urodzenia 1984). Jeżeli więc w istocie genezą problemów skarżącego była choroba alkoholowa, a on sam podjął walkę z uzależnieniem, to samo wskazanie na te okoliczności, bez jakiegokolwiek udokumentowania opisanej sytuacji, nie może skutkować podjęciem korzystnego dla niego rozstrzygnięcia. Wyjaśnić również należy, że wiosek o umorzenie należności może być ponawiany w razie zaistnienia zmiany sytuacji zawodowej, zdrowotnej lub bytowej zainteresowanego i każdorazowo podlega ocenie organu. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów skarżący może ponownie wystąpić z wnioskiem o umorzenie należności i wówczas ponownie sprawa umorzenia będzie rozstrzygana; ma to znaczenie wobec przedstawienia przez skarżącego nowych okoliczności dotyczących jego obecnej sytuacji, które dotychczas nie były przedmiotem analizy przez organy. Z tych względów Sąd uznał zarzuty skargi za niezasadne i oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a.