II GZ 406/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Czarnik po rozpoznaniu w dniu 2 października 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia T. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 342/24 w zakresie oddalenia wniosku T. R. o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: Moniki Sawy i Przemysława Żmicha oraz asesora Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Niny Beczek w sprawie ze skargi T. R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 sierpnia 2023 r. nr DPP-TPZ.0272.2.2023.AK(38) w przedmiocie wykreślenia z listy osób i podmiotów wspierających agresję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA, sąd pierwszej instancji) postanowieniem z 24 kwietnia 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 342/24 oddalił wniosek T.R. (dalej: skarżący) o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie: Moniki Sawy i Przemysława Żmicha oraz asesora Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Niny Beczek w sprawie ze skargi T.R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 29 sierpnia 2023 r., w przedmiocie wykreślenia z listy osób i podmiotów wspierających agresję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Wnioskiem złożonym na rozprawie przed WSA w dniu 5 kwietnia 2024 r. skarżący, działający przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł o wyłączenie od rozpoznania sprawy wszystkich członków składu orzekającego, tj. sędziów WSA w Warszawie: Moniki Sawy i Przemysława Żmicha oraz asesora WSA w Warszawie Niny Beczek. Pełnomocnik skarżącego zgłosił do protokołu rozprawy, że powyższy wniosek w zakresie wyłączenia składu opiera na podstawie art. 20 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a), natomiast o wyłączenie sędziego WSA Moniki Sawy i asesor WSA Niny Beczek wnosi na podstawie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492). Z uzasadnienia wniosku wynika, że podstawą wyłączenia, w ocenie skarżącego, jest okoliczność, że sędzia WSA Monika Sawa oraz asesor WSA Nina Beczek zostały powołane w sposób sprzeczny z przepisami prawa, co prowadzi do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności. Skarżący wskazał również, że zarówno sędziowie jak i asesor wyznaczeni do orzekania w sprawie, uprzednio orzekali w sprawach skarg na decyzje w zbliżonym stanie faktycznym i prawnym i podkreślił, że w demokratycznym państwie prawnym sędzia nie może być obciążony wyrażonym wcześniej poglądem na temat sprawy, w której ma orzekać. Postanowieniem z 16 kwietnia 2024 r. WSA w Warszawie odrzucił wniosek skarżącego w zakresie zbadania spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez sędziego WSA Monikę Sawę oraz przez asesora WSA Ninę Beczek jako złożony po terminie. Następnie zaskarżonym postanowieniem z 24 kwietnia 2024 r. WSA w Warszawie oddalił wniosek skarżącego o wyłączenie od rozpoznania sprawy wszystkich członków składu orzekającego, tj. sędziów WSA w Warszawie: Moniki Sawy i Przemysława Żmicha oraz asesora WSA w Warszawie Niny Beczek. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że sędziowie objęci wnioskiem skarżącego złożyli oświadczenia, w których wyjaśnili, że nie zachodzą względem nich przesłanki przewidziane w art. 18 p.p.s.a. wyłączające ich z mocy samej ustawy od orzekania w niniejszej sprawie, a ponadto, że nie istnieją okoliczności, o których mowa w art. 19 p.p.s.a., które mogłyby wywołać uzasadnione wątpliwości co do ich bezstronności w tej sprawie. Ponadto WSA wskazał, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, że przesłanki wyłączenia sędziego nie może stanowić okoliczność, iż brał on udział w rozpoznawaniu innych spraw skarżącego wyrażając przy tym określone poglądy prawne. Sąd pierwszej instancji podkreślił również, że – wbrew zarzutom skarżącego – tożsamość spraw w znaczeniu materialnoprawnym pomiędzy przedmiotową sprawą a sprawami wymienionymi we wniosku nie zachodzi. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez wyłączenie od rozpoznania sprawy wszystkich członków składu orzekającego, tj. sędziów WSA w Warszawie: Moniki Sawy i Przemysława Żmicha oraz asesora WSA w Warszawie Niny Beczek. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy tj. naruszenie art. 19 p.p.s.a. poprzez dopuszczenie do orzekania w przedmiotowej sprawie składu orzekającego, który w swoim orzekaniu nie będzie obiektywny przez wzgląd na zajęte stanowiska w podobnych przedmiotowo sprawach oraz naruszenie prawa materialnego w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy tj. naruszenie art. 45 Konstytucji RP poprzez niezapewnienie skarżącemu prawa do rozpoznania sprawy przez bezstronny sąd. W uzasadnieniu skarżący, powołując się m.in. na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Prawa Człowieka wskazał na gwarantowane w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, które – w jego ocenie – powinno być realizowane m.in. poprzez zapewnienie neutralnej postawy sądu i zmniejszenie prawdopodobieństwa nieobiektywnych zachowań. Skarżący podkreślił, że w przedmiotowej sprawie z wniosku o wyłączenie od orzekania w sprawie, każdy obiektywny, postronny obserwator dozna nieodpartego uczucia niesprawiedliwości, spowodowanego uzasadnionymi wątpliwościami co do bezstronności składu orzekającego, co stanowi o słuszności wniesionego zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 18 § 1 p.p.s.a., sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6a) dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowo-administracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Powody wyłączenia trwają po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli (art. 18 § 2 p.p.s.a.). Ponadto sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie postępowania, nie może orzekać co do tej skargi (art. 18 § 3 p.p.s.a.). Niezależnie od przyczyn wymienionych powyżej sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie, o czym stanowi art. 19 p.p.s.a. Przepis art. 19 p.p.s.a. zakreśla tzw. względne przesłanki wyłączenia. Wskazuje mianowicie, że niezależnie od wymienionych w art. 18 p.p.s.a. przyczyn wyłączenia, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Oznacza to, że wniosek o wyłączenie sędziego powinien odnosić się do określonego sędziego i wskazywać na istnienie takich okoliczności, które mogą rodzić wątpliwość co do jego bezstronności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA, sąd drugiej instancji) prawidłowo sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek skarżącego opiera się na nieusprawiedliwionych podstawach, a oceny tej nie zmienia wniesione zażalenie i powołana w nim argumentacja. Przesłanki wyłączenia sędziego nie może bowiem stanowić okoliczność, że dokonał on oceny prawnej w innych sprawach, nawet między tymi samymi stronami postępowania. Przyjęcie takiej możliwości byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystne, co – w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w przedmiotowym wniosku o wyłączenie sędziego – uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziego, który ją podjął od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny (np. zob. postanowienia NSA: z 16 listopada 2010 r., sygn. akt II GZ 339/10; z 26 lutego 2020 r., sygn. akt I GSK 262/18; wyrok NSA z 11 sierpnia 2022 r. sygn. akt I GSK 2754/18; te i kolejne cytowane orzeczenia dostępne na stronie internetowej CBOSA). Dla kwestionowania określonych poglądów prawnych wyrażanych w toku sądowej kontroli działalności administracji publicznej przez poszczególne składy sądów administracyjnych właściwa jest kontrola instancyjna, a nie instytucja wyłączenia sędziego (zob. postanowienie NSA z 16 listopada 2010 r., sygn. akt II GZ 339/10). Należy również wskazać na niewłaściwe sformułowanie podstawy prawnej, na której skarżący oparł wniosek o wyłączenie. Skarżący w podstawie prawnej wskazał bowiem. art. 20 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu posiedzenia w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodobniając przyczyny wyłączenia. Przepis ten określa wymogi formalne wniosku i tym samym nie może stanowić uzasadnionej podstawy wyłączenia sędziego, o czym profesjonalny pełnomocnik niewątpliwie powinien wiedzieć. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla więc, że podstawę wniosku o wyłączenie sędziego w ramach procedury uregulowanej ustawą Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi może stanowić art. 18 p.p.s.a. przewidujący przyczyny wyłączenia sędziego z mocy ustawy (iudex inhabilis) albo art. 19 p.p.s.a. stanowiący możliwość wyłączenia sędziego na wniosek w przypadku wątpliwości co do jego bezstronności w danej sprawie (iudex suspectus). Odnosząc się zaś do argumentacji skarżącego zawartej w zażaleniu, zgodnie z którą oświadczenia złożone przez sędziów "nie mają wartości w ustaleniu bezstronności sędziów, ponieważ sędziowie sami złożyli rzeczowe oświadczenia, co czyni je nieobiektywnymi i obarczonymi wadą braku samokrytycyzmu", NSA stwierdza, iż sędziowie zgodnie z art. 22 § 2 p.p.s.a. są zobowiązani do złożenia stosownych wyjaśnień w przypadku złożenia przez stronę postępowania wniosku o ich wyłączenie. Podkreślić należy również, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym, autorytet moralny sędziego przemawia za wiarygodnością złożonego przez niego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia sędziego (np. zob. postanowienie SN z 25 sierpnia 1971 r., sygn. akt l CZ 212/71, OSNC z 1972 r., nr 3, poz. 55 oraz postanowienia NSA: z 24 września 2014 r., sygn. akt I OZ 754/14; z 30 września 2014 r., sygn. akt II OZ 1001/14). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.