II SA/Bd 320/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski sędzia WSA Jarosław Wichrowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Decyzją z dnia 8 stycznia 2024 r., nr SP.5202.000098.01.2024, Burmistrz Chełmży odmówił K. P. (skarżącej) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną: bratem J. M.. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że okoliczności sprawy wynikające z zebranego materiału dowodowego nie wskazują, by opieka skarżącej nad bratem miała charakter stały i długotrwały w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 - dalej "u.ś.r."), albowiem brat jest osobą częściowo samodzielną, skarżąca sprawuje opiekę kilka godzin dziennie i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z niepełnosprawnym, a charakter i zakres wykonywanych czynności opiekuńczych nie rodzi konieczności rezygnacji skarżącej z zatrudnienia, czynności te bowiem polegają jedynie na pomocy bratu w sprzątaniu mieszkania, załatwianiu spraw urzędowych, umawianiu wizyt lekarskich itp. W ocenie organu nie zachodzi w sprawie związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy opieką a niepodejmowaniem zatrudnienia. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Toruniu, decyzją z dnia 13 lutego 2024 r., nr SKO-82-99/24, utrzymało w mocy decyzję I instancji. W uzasadnieniu, po przytoczeniu dotychczasowego toku postępowania i przywołaniu treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., organ stwierdził, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia była zasadna, albowiem charakter sprawowanej nad bratem opieki nie wskazuje, by była to opieka stała i długotrwała w rozumieniu ww. przepisu, nie zachodzi tym samym w przypadku skarżącej związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a koniecznością wykonywania przez nią opieki. W ocenie SKO czynności sprawowane przez skarżącą nie wykraczają poza standardowe obowiązki domowe wykonywane przez osoby pracujące, przy czym niepełnosprawny samodzielnie wykonuje większość czynności w zakresie samoobsługi. W ocenie SKO pomoc skarżącej ma charakter doraźny i nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia. K. P., reprezentowana przez radcę prawnego, zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wnosząc o jej uchylenie wraz z decyzją I instancji, zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej wyrażonej w wyroku, zasądzenie kosztów postępowania oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad bratem, oraz nieprawidłowe stwierdzenie, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia dyspozycji ww. przepisu, podczas gdy w jego rozumieniu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Zarzucono nadto naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 6, 8, 9, 77 § 1 i 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad bratem. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wbrew stanowisku SKO skarżąca pomaga bratu w czynnościach samoobsługowych, umawia i towarzyszy bratu w wizytach lekarskich, nadzoruje leczenie, realizuje recepty, zajmuje się gospodarstwem domowym, zastępuje brata w załatwianiu wszelkich spraw, robieniu zakupów, pomocy przy utrzymywaniu choć minimalnych kontaktów społecznych oraz pomocy w typowych codziennych czynnościach. Wskazano, że fakt niepodejmowania zatrudnienia skarżącej jest spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad bratem, która nie musi wiązać się z opieką wykonywaną bez przerwy, ale może wiązać się również, tak jak w przypadku skarżącej, z całodobowym pozostawaniem opiekuna do dyspozycji osoby niepełnosprawnej. Skarżąca wskazała nadto, że wykonywana opieka nie musi polegać jedynie na wykonywaniu czynności medycznych i higienicznych, ale również normalnych codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym podopieczna nie może sprostać z uwagi na niepełnosprawność. Stwierdziła, że konieczność wykonywania stałej i długotrwałej opieki nie jest powiązana z koniecznością stałego zamieszkiwania osoby sprawującej opiekę z osobą niepełnosprawną, a chodzi tu o zaspokojenie codziennych, normalnych potrzeb związanych z egzystencją, których podopieczna nie jest w stanie sobie zapewnić bez pomocy osoby trzeciej. Na poparcie swojego stanowiska przywołała szereg orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszcz zważył, co następuje: Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 - dalej "p.p.s.a.") wykazała, że skarga nie jest zasadna. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca K. P. nie zgadza się ze stanowiskiem organów obu instancji, że nie jest ona osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem J. M.. Organy obu instancji dopatrzyły się przyczyny odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w tym, iż w sprawie nie wystąpił związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją skarżącej z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad bratem, albowiem skarżąca w ocenie organów nie sprawuje stałej, długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym w wymiarze uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia. Zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającym z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia powodowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, który uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z tym, że sprawuje stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim zakresie, który wyklucza mu możliwość wykonywania aktywności zawodowej. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązkiem organu administracji w postępowaniu z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne jest ustalenie, czy istotnie powodem rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia przez wnioskodawcę jest konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny w wymiarze wykluczającym możliwość podjęcia przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Bezspornym pozostaje, że brat skarżącej jest osobą legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Toruniu stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności (k. 4 akt adm). Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w miejscu zamieszkania niepełnosprawnego (k. 11 akt adm.) wynika, że podopieczny skarżącej jest osobą samotnie zamieszkującą, rozwiedzioną, cierpiącą na dolegliwości zdrowotne związane z chorobami oczu oraz chorobą afektywną dwubiegunową. Skarżąca pomaga bratu w zależności od potrzeb, przy czym zarówno niepełnosprawny jak i skarżącą nie potrafili wskazać konkretnej liczny godzin poświęcanej na opiekę. Niepełnosprawny samodzielnie dba o higienę osobistą, korzysta z toalety, ubiera się, przygotowuje posiłki, jest w stanie samodzielnie zrobić sobie zakupy w pobliskim sklepie. Siostra pomaga bratu przy większych zakupach, przywozi obiady, wykupuje leki i dba o ich regularne dawkowanie, dba o porządek w mieszkaniu, umawia wizyty lekarskie i organizuje transport do lekarzy, a także załatwia wszelkie sprawy urzędowe brata. Pracownik socjalny odnotował, że niepełnosprawny jest osobą znaną w społeczności lokalnej i może liczyć na pomoc sąsiadów. Skarżąca prowadzi osobne gospodarstwo domowe wraz z mężem i córką w miejscowości K. , rodzina skarżącej utrzymuje się z renty męża oraz własnych oszczędności. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, że ostatni okres zatrudnienia skarżącej zakończył się w lipcu 2021 r. i od tego czasu jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo ocenił okoliczności sprawy pod kątem koniecznego i wymaganego zakresu sprawowanej opieki Całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje bowiem, że nie zachodzi sytuacja, w której można byłoby przyjąć, iż skarżąca sprawuje opiekę wykluczającą podjęcie przez nią zatrudnienia, a nadto z powodu konieczności sprawowania tej opieki nie podejmuje zatrudnienia. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona sporadycznie, niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, dostępne jw.). Zasadnie przyjęło SKO, że wymiar sprawowanej opieki nad bratem nie uniemożliwia skarżącej wykonywania działalności zarobkowej, a to z uwagi na mały stopień intensywności tej opieki. Wskazać najpierw należy, że okoliczność, iż zobowiązana do alimentacji wykonuje opiekę nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym nie przesądza automatycznie, że zakres wykonywanej i sprawowanej opieki wyklucza możliwość wykonywania przez jakiejkolwiek pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze. Nie zawsze bowiem osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym będzie wymagać opieki w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską jakiegokolwiek i w jakimkolwiek wymiarze zatrudnienia. Z ustalonego stanu faktycznego sprawy wynika, że brat skarżącej jest osobą zasadniczo samodzielną, sam prowadzi gospodarstwo domowe, sam korzysta z toalety i wykonuje czynności higieniczne, spożywa posiłki, samodzielnie się porusza, jest w stanie samodzielnie zrobić zakupy. Sprawowana przez skarżącą opieka nad bratem polega na wykonywaniu czynności mających charakter raczej doraźnych czynności pomocowych wykonywanych w charakterze przysługi (dowiezienie obiadu, zorganizowanie transportu do lekarza, umówienie wizyty tego lekarza, załatwienie sprawy urzędowej, sprzątanie), które nie kolidują z podjęciem zatrudnienia. Wskazane czynności nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. O prawidłowości dokonanej przez organy oceny świadczy również to, że w wymiarze dobowym opieka (pomoc) sprawowana jest jedynie przez mniejszą część dnia (kilka godzin), skarżąca mieszka w innym miejscu, nie przebywa z bratem całodobowo. O ile sam brak tożsamości miejsca zamieszkania opiekuna i osoby podopiecznej nie stanowi samodzielnej negatywnej przesłanki dla stwierdzenia wykonywania opieki stałej i długotrwałej (vide: wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2021 r., sygn. I OSK 716/21, dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl) to jednak w niniejszej sprawie okoliczność ta koresponduje z doraźnym i pomocowym charakterem czynności opiekuńczych i wespół z nim potwierdza stanowisko, że opieka ta nie wyklucza podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu wskazany zakres opieki uzasadnia stanowisko organu, że w sprawie nie sposób mówić o stałym, długotrwałym i tak znacznym zaangażowaniu skarżącej w sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem, aby nie można było pogodzić jej z wykonywaniem pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo ocenił, że zakres rzeczywiście realizowanych przez skarżącą czynności opiekuńczych wobec brata nie wykracza poza kategorię codziennych czynności wykonywanych w każdym gospodarstwie domowym przez osoby pracujące. Opieka ta nie polega na wykonywaniu czynności pielęgnacyjnych wobec całkowicie albo znacznie niesamodzielnej osoby, ale czynności o charakterze raczej usługowym, pomocy świadczonej przez najbliższą rodzinę zgodnie z obowiązkiem moralnym i ustawowym (alimentacyjnym). Na marginesie Sąd zauważa, że obowiązek świadczenia pomocy bratu ciąży w takim samym stopniu na jego siostrze (skarżącej) jak i na każdym z pozostałych braci niepełnosprawnego. Nie uzasadnia zaniechania tej pomocy fakt, że pracują oni za granicą i nie mogą sprawować opieki osobiście. Pozostałe rodzeństwo obowiązane jest w równym stopniu wspierać brata. W orzecznictwie zauważa się, że wsparcie to, np. z uwagi na konieczność wykonywania pracy zawodowej (zwłaszcza poza granicami kraju) może przybrać formę finansową poprzez opłacenie usługi osoby zawodowo zajmującej się opieką nad ludźmi jej wymagającymi. W okolicznościach niniejszej sprawy, z uwagi na znaczną samodzielność niepełnosprawnego, pomoc ta może polegać na doraźnym opłaceniu usługi sprzątania czy transportu. Zdaniem Sądu organy zebrany materiał dowodowy pozwala prawidłowo zobrazować sytuację faktyczną skarżącej i jej brata, co z kolei doprowadziło organy obu instancji do słusznych wniosków, że skarżąca nie wykonuje nad niepełnosprawnym opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., a raczej pomaga względnie samodzielnemu bratu poprzez doraźne przysługi, które może z powodzeniem wykonywać osoba pracująca. Prawidłowo rozstrzygnięto o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji wyroku.