II SA/Gd 667/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor sądowy WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2026 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 3 lipca 2025 r., nr SKO.420.62.2025 w przedmiocie wygaśnięcia decyzji w sprawie zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję.

A. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku w przedmiocie wygaśnięcia decyzji w sprawie zasiłku stałego w następującym stanie sprawy: Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z 18 lutego 2025 r. i przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, decyzją z 19 lutego 2025 r. Wójt Gminy Trzebielino przyznał skarżącemu zasiłek stały w kwocie 1229,00 zł miesięcznie od 18 lutego 2025 r. bezterminowo. Decyzja została odebrana osobiście przez skarżącego 20 lutego 2025 r., co potwierdza jego własnoręczny podpis. Pismem z 1 kwietnia 2025 r. Kierownik Posterunku Policji poinformował, że od 1 kwietnia 2025 r. skarżący przebywa w Zakładzie Karnym K.. Mając na uwadze powyższe, decyzją z 1 kwietnia 2025 r. Wójt na podstawie art. 162 k.p.a. stwierdził wygaśnięcie z dniem 1 kwietnia decyzji z 19 lutego 2025 r., w uzasadnieniu przywołując art. 13 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (u.p.s.) i wskazując, że za okres pobytu w zakładzie karnym zasiłek nie przysługuje. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, skarżoną decyzją z 3 lipca 2025 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 13 u.p.s., osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem ust. 1a (ust. 1). Przepisu ust. 1 nie stosuje się do osób odbywających karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego (ust. la). Z kręgu beneficjentów pomocy społecznej wyłączono zatem osoby odbywające karę pozbawienia wolności i tymczasowo aresztowane. Osoby odbywające powyższą karę tracą prawo do wszystkich świadczeń pomocowych i nie nabywają uprawnień do świadczeń w czasie przebywania w zakładzie karnym. Przepisy art. 13 mają charakter bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być stosowane na zasadzie uznania administracyjnego. W piśmiennictwie wyrażany jest niebudzący sporów pogląd, że jeżeli w trakcie postępowania o przyznanie świadczeń okaże się, że osoba zainteresowana odbywa karę pozbawienia wolności, to organ musi wydać decyzję odmawiającą przyznania świadczenia. Natomiast rozpoczęcie odbywania kary pozbawienia wolności w trakcie korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej rodzi obowiązek uchylenia dećyżji przyznającej świadczenia. Uzasadnieniem pozbawienia prawa do świadczeń osób odbywających rzeczoną karę jest fakt pozostawania osadzonych na utrzymaniu państwa, poza tym wobec tych osób ryzyko wystąpienia okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy praktycznie nie występuje. Zgodnie z przepisami ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (t. j. Dz.U. z 2021 r. poz. 53 ze zm.) osobie odbywającej karę pozbawienia wolności i tymczasowo aresztowanej zapewnia się minimum trzy razy dziennie posiłek o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden gorący, odpowiednie warunki mieszkaniowe, odpowiednie do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie (art. 109-111 k.k.w.). Dzięki takim świadczeniom osoby te zwolnione są z zaspokajania własnym staraniem podstawowych potrzeb bytowych. Nie ma zatem przesłanek udzielania im dodatkowego wsparcia w ramach pomocy społecznej (tak: Sierpowska Iwona. Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI). Kolegium wskazało, że co do zasady osoba umieszczona w ośrodku zamkniętym nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, nie ma też możliwości ani instrumentów umożliwiających poszukiwanie pracy, czy rejestrację w urzędzie pracy. Trudno też przyjąć, by osoba taka objęta była definicją osoby bezrobotnej. Zauważyć przy tym trzeba, że będąc przymusowo umieszczona przez Państwo w ośrodku zamkniętym, ma zapewnione warunki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a koszty w tym zakresie pokrywane są z budżetu Państwa. Wobec tego przyznanie wnioskowanego świadczenia pieniężnego w tej sytuacji nie spełniłoby celu ustawowego określonego w art. 2 ust. 1 u.p.s., gdyż nie służyłoby przezwyciężeniu trudnej sytuacji życiowej, której nie jest w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Nie bez znaczenia pozostaje, że izolowana przymusowo osoba skarżąca ma zapewnione podstawowe potrzeby bytowe na koszt budżetu Państwa. Organ odwoławczy wskazał, że skarżący 1 kwietnia 2025 r. został osadzony w Zakładzie Karnym w K., co z uwagi na art. 13 u.p.s., wyklucza możliwość pobierania przez niego świadczeń z pomocy społecznej. Skarżący ma w zakładzie karnym zapewnione całodobowe utrzymanie na niezbędnym poziomie, w tym minimum trzy posiłki dziennie, odpowiednie warunki mieszkaniowe, stosowną do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie. Koszt jego pobytu w jednostce penitencjarnej pokrywany jest ze środków Skarbu Państwa. Fakt, że warunki odbywania kary pozbawienia wolności odbiegają od standardów życia na wolności, jest nieodzownym elementem tego rodzaju kary. Okoliczność ta jest powszechnie znana. Stąd skarżący popełniając czyn zabroniony, za który został skazany, musiał mieć tego świadomość. Podobnie jak tego, że możliwość zarobkowania w czasie osadzenia w zakładzie karnym jest bardzo ograniczona. W skardze na ww. decyzję wskazano, że Wójt powinien bardziej się postarać, uzasadniając swoją decyzję. Skarżący nie zgodził się, że instytucja zakładu karnego zapewnia całodobowe utrzymanie. Skarżącemu nie przysługuje prawo wyboru lekarza a komisja penitencjarna kieruje osadzonego do odpowiedniego zakładu. Skarżący podkreślił, że został zakwalifikowany na stałe do osób niepełnosprawnych, a z orzeczenia wynika, że wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, a pomimo tego skarżący takiej pomocy nie otrzymuje. Pomocą taką są środki pieniężne dla osoby niepełnosprawnej, które ułatwiłyby funkcjonowanie. Nadto jak wynika z orzeczenia, skarżący powinien mieć możliwość korzystania z systemu środowiskowego, czego nie zapewnia żaden zakład karny w Polsce. Skarżący wskazał, że nie ma żadnej pomocy dla osoby niepełnosprawnej, odebrano mu prawo korzystania z jakiejkolwiek pomocy medycznej ułatwiającej funkcjonowanie. Z uwagi na niski wymiar kary nie przysługują mu też środki pomocnicze. Z otrzymanych zasiłków, skarżący opłacił leczenie zębów (procedura w tym zakresie dopiero ruszyła i jest w trakcie realizacji). Skarżący wyjaśnił także, że ma wadę wzroku i mógłby prywatnie kupić okulary jednak, skoro został pozbawiony pomocy, jego stan zdrowia się pogarsza. Z uwagi na swoją niepełnosprawność nie pracuje on przy tym w zakładzie karnym. W rezultacie nie stać go na zapewnienie sobie środków pomocniczych ułatwiających funkcjonowanie. Skarżący zarzucił, że organy obu instancji w sposób pobieżny uzasadniły swoją decyzję, podobnie jak w sprawach, które były przedmiotem wcześniejszych wyroków Sądu. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 3 lipca 2025 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Trzebielino z 1 kwietnia 2025 r., którą organ pierwszej instancji wygasił - z dniem 1 kwietnia 2025 r. - w całości swoją decyzję z 19 lutego 2025 r. przyznającą A. K. zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej wraz ze składką zdrowotną. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1283, dalej u.p.s.), która stanowi, że świadczenia z pomocy społecznej mają na celu umożliwienie przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których osoby ubiegające się o pomoc nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości oraz wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwiania im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1). Zatem zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, a potrzeby osób i rodzin wnioskujących o pomoc powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 2, 3 i 4). Jedną z form pomocy społecznej jest zasiłek stały, który przysługuje osobie pełnoletniej samotnie gospodarującej lub osobie pełnoletniej pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub - odpowiednio - gdy dochód osoby pozostającej w rodzinie, jak również dochód na osobę w tej rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 37 ust. 1 u.p.s.). Z uwagi na to, że skarżący spełniał wszystkie przesłanki do przyznania mu zasiłku stałego Wójt w dniu 19 lutego 2025 r. wydał decyzję przyznającą mu to świadczenie. Jednakże pismem z 1 kwietnia 2025 r. Kierownik Posterunku Policji poinformował organ pierwszej instancji, że od 1 kwietnia 2025 r. skarżący przebywa w zakładzie karnym. Po uzyskaniu tej informacji Wójt był zobowiązany do weryfikacji swojej decyzji z 19 lutego 2025 r. z uwagi na brzmienie art. 13 u.p.s., który stanowi, że osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem ust. 1a (ust. 1). Przepisu ust. 1 nie stosuje się do osób odbywających karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego (ust. 1a). Należy podkreślić, że określając zasady i kryteria przyznawania świadczeń z pomocy społecznej, wśród których najistotniejsze jest kryterium dochodowe oraz niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, w treści art. 13 ust. 1 u.p.s. ustawodawca wyłączył z kręgu beneficjentów pomocy społecznej osoby odbywające karę pozbawienia wolności. Jak słusznie wskazał organ odwoławczy przepis ten ma charakter normy bezwzględnie obowiązującej i oznacza, że osobom odbywającym karę pozbawienia wolności nie przysługuje jakiekolwiek świadczenie objęte ustawą o pomocy społecznej (zob. wyrok NSA z 15 maja 2008 r. sygn. akt I OSK 1222/07, przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Ratio legis tego unormowania wynika z faktu, że osoba odbywająca karę pozbawienia wolności pozostaje na utrzymaniu Państwa, które zapewnia jej podstawowe potrzeby bytowe w czasie odbywania wspomnianej kary. Należy bowiem mieć na uwadze unormowanie zawarte w przepisach art. 102, art. 109, art. 110 i art. 111 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 706), z których jednoznacznie wynika, że odbywając karę pozbawienia wolności skazany ma zapewnione warunki niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, których koszty pokrywane są z budżetu państwa. Zatem osobie odbywającej karę pozbawienia wolności i tymczasowo aresztowanej zapewnia się minimum trzy razy dziennie posiłek, o odpowiedniej wartości odżywczej, w tym co najmniej jeden gorący, odpowiednie warunki mieszkaniowe, odpowiednią do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie. Takie założenie ustawodawcy legło u podstaw wyłączenia skazanych, odbywających karę pozbawienia wolności, z kręgu podmiotów uprawnionych do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej. Skoro bowiem skazanemu z budżetu państwa zabezpiecza się wszelkie niezbędne potrzeby, to brak jest tym samym ryzyka wystąpienia okoliczności uzasadniających udzielenia pomocy oraz podstaw do finansowania jeszcze dodatkowych świadczeń w postaci, np. zasiłku celowego (zob. wyrok WSA w Warszawie z 5 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2905/14). Na gruncie niniejszej sprawy zaistniały zatem podstawy do uchylenia decyzji Wójta z 19 lutego 2025 r. Zaistniała bowiem negatywna przesłanka, wykluczająca przyznanie świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku stałego. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 106 ust. 5 u.p.s. decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, art. 12 i art. 107 ust. 5. (...) Uchylenie decyzji w takich okolicznościach powinno nastąpić przy wykorzystaniu ww. art. 106 ust. 5 u.p.s., a nie – jak to ma miejsce w niniejszych okolicznościach faktycznych – na podstawie art. 162 k.p.a. Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażone w wyroku z 12 września 2025 r., sygn. I OSK 2549/24, że w przypadku decyzji dotyczących świadczeń z zakresu pomocy społecznej zmienianych w trybach nadzwyczajnych pierwszeństwo należy przyznać trybowi uregulowanemu w art. 106 ust. 5 u.p.s. Zgodzić przy tym należy się ze stanowiskiem, że tryb ten może być stosowany wyłącznie w odniesieniu do decyzji ostatecznych. Powyższa regulacja koresponduje z art. 109 u.p.s., który nakłada na osoby i rodziny korzystające ze świadczeń pomocy społecznej obowiązek niezwłocznego poinformowania właściwego organu o każdej zmianie ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. W odniesieniu do charakteru prawnego decyzji wydawanej na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. należy zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane są różne poglądy na ten temat, niemniej każdy akt stosowania prawa odnosi się do określonego stanu faktycznego i w związku z tym jego skutki prawne mogą być powiązane w czasie z zaistnieniem tego stanu faktycznego. Skoro ustawodawca w redakcji art. 106 ust. 5 u.p.s. konsekwentnie posługuje się pojęciami: "zmienia" i "uchyla" decyzję, to oznacza to, że zarówno zmiana decyzji pierwotnej przyznającej świadczenie z pomocy społecznej, jak i jej uchylenie mają charakter konstytutywny. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę przychyla się przy tym do tych poglądów judykatury, która uznają, że brak jest jakichkolwiek podstaw, aby uchylać lub zmieniać decyzje przyznające prawa do określonych świadczeń z pomocy społecznej lub nakładające określony obowiązek z mocą wsteczną (ex tunc). Takie skutki można wiązać jedynie z decyzjami deklaratoryjnymi, tj. potwierdzającymi zaistniały już stan rzeczy (zob. wyroki NSA: z 11 marca 2010 r. sygn. akt I OSK 1554/09 i z 11 sierpnia 2010 r. sygn. akt I OSK 654/10). Tym samym organ pierwszej instancji powinien był na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. uchylić, a nie wygasić decyzję z 19 lutego 2025 r., w uzasadnieniu przywołując art. 13 ust. 1 u.p.s. W okolicznościach niniejszej sprawy prawidłowo nastąpiło to od 1 kwietnia 2025 r. bowiem z tym dniem skarżący został osadzony w zakładzie karnym. Osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej (art. 13 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej). Traci ona prawo do wszystkich świadczeń pomocowych i nie nabywa uprawnień do świadczeń w czasie przebywania w zakładzie karnym. Jeżeli osoba, której przyznano świadczenia z pomocy społecznej zacznie w trakcie jego realizacji odbywać karę pozbawienia wolności niezbędne jest wszczęcie postępowania administracyjnego na podstawie art. 106 ust. 5 u.p.s. Zgodnie z tym przepisem, decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku między innymi zmiany sytuacji osobistej strony. Tymczasem, organ pierwszej instancji decyzją z 1 kwietnia 2025 r. na podstawie art. 162 k.p.a. stwierdził jednak wygaśnięcie z dniem 1 kwietnia decyzji z 19 lutego 2025 r., naruszając art. 14 u.p.s., zgodnie z którym, w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm.), jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Jak już zaś wyżej wskazano, ustawa o pomocy społecznej w sposób autonomiczny reguluje sytuacje uchylania decyzji pomocowych w przypadku zmiany sytuacji osobistej beneficjentów świadczeń art. 106 ust. 5 u.p.s.). W skarżonej decyzji Kolegium, uznając, że skarżący został osadzony w zakładzie karnym, prawidłowo wskazało, że art. 13 u.p.s. wyklucza możliwość pobierania świadczeń z pomocy społecznej. Kolegium w żaden sposób nie odniosło się do zastosowanego przez organ pierwszej instancji trybu postępowania i jego podstawy prawnej, naruszając tym samym art. 107 § 3 k.p.a. W złożonej skardze, skarżący nie kwestionuje okoliczności, że otrzymał karę pozbawienia wolności i został osadzony w zakładzie karnym. Skarżący argumentuje, że został pozbawiony prawa wyboru lekarza, a także wskazuje, że jest osobą schorowaną, posiadającą orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Z załączonego do akt postępowania administracyjnego orzeczenia wynika, że jest to orzeczony na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności a skarżący otrzymał wskazanie pracy w warunkach chronionych, konieczności zaopatrzenia w środki ułatwiające funkcjonowanie oraz korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. W złożonej skardze, skarżący argumentuje, że ma wadę wzroku, odebrano mu prawo do pomocy medycznej ułatwiającej funkcjonowanie z uwagi na niski wymiar kary pozbawienia wolności. Skarżący wskazał także, że korzystając z zasiłku stałego i pielęgnacyjnego rozpoczął prywatne leczenie uzębienia, przy czym procedura dopiero ruszyła i proces jest w trakcie realizacji. Powyższe okoliczności jednak nie mają znaczenia w świetle brzmienia art. 13 ust. 1 u.p.s., który – jak wskazano powyżej ma charakter bezwzględny i wyklucza uznanie administracyjne. Już na marginesie zatem wskazania wymaga, że także w przywołanym przez skarżącego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 28 sierpnia 2024 r. sygn. II SA/Gd 271/24 tut. Sąd, wobec stwierdzenia przez organy, że skarżący przebywa w zakładzie karnym, uznał uchylenie decyzji przyznającej zasiłek za prawidłowe, za błędne oceniając jedynie to, że została ona uchylona z datą wsteczną. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej jako P.p.s.a.), uchylił zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy, będąc związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku, zastosuje tryb nadzwyczajny wzruszenia ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie z pomocy społecznej z uwzględnieniem właściwej podstawy prawnej, dając temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na wniosek organu sformułowany w odpowiedzi na skargę, przy braku sprzeciwu skarżącego, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a.