II SA/Gd 668/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor sądowy WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2026 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 3 lipca 2025 r., nr SKO.421.139.2025 w przedmiocie wygaśnięcia decyzji w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.

A. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku w przedmiocie wygaśnięcia decyzji w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego w następującym stanie sprawy: Po rozpatrzeniu wniosku skarżącego z 18 lutego 2025 r. decyzją z 19 lutego 2025 r. Wójt Gminy Trzebielino przyznał skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł miesięcznie na czas nieokreślony od 1 lutego 2025 r. Decyzja została odebrana osobiście przez skarżącego 20 lutego 2025 r., co potwierdza jego własnoręczny podpis. Pismem z 1 kwietnia 2025 r. Kierownik Posterunku Policji poinformował, że od 1 kwietnia 2025 r. skarżący przebywa w Zakładzie Karnym K.. Mając na uwadze powyższe, decyzją z 1 kwietnia 2025 r. Wójt stwierdził, na podstawie art. 162 k.p.a. wygaśnięcie z dniem 1 kwietnia 2025 r., decyzji z 19 lutego 2025 r., w uzasadnieniu przywołując art. 16 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej (u.ś.r.) i wskazując, że zakład karny jest placówką zapewniającą całodobowe utrzymanie i wyżywienie, zatem skarżącemu nie przysługuje zasiłek pielęgnacyjny. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, skarżoną decyzją z 3 lipca 2025 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył art. 16 u.ś.r., a także art. 3 pkt 7 u.ś.r., wskazując, że ustawodawca w art. 3 pkt 7 ustawy wyjaśnił, co należy rozumieć pod pojęciem "instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie" przewidując, że oznacza to m. in. zakład karny, areszt śledczy, zakład opiekuńczo- leczniczy, zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy, szkołę wojskową lub inną szkołę, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatne pełne utrzymanie. Kolegium podkreśliło, że przepis art. 16 ust. 5 u.ś.r. ma charakter obligatoryjny, niezależny od stanu zdrowia osadzonego ani od jego szczególnej sytuacji życiowej. Umieszczenie osoby w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, a taką jest niewątpliwie zakład kamy, jest okolicznością, której wystąpienie obliguje organ do odmowy prawa do zasiłku, a w przypadku jego pobierania - do uchylenia tego prawa, niezależnie od tego, że dana osoba spełnia pozostałe określone ustawą kryteria do otrzymywania tego świadczenia. Uzasadnieniem takiej regulacji w odniesieniu do pobytu w zakładzie karnym, analogicznie do regulacji zawartej w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, jest fakt pozostawania osadzonych na utrzymaniu państwa i zapewniania im niezbędnych do życia warunków i opieki medycznej, w związku z czym osoby te nie muszą samodzielnie zaspokajać potrzeb bytowych i zabiegać o pomoc lekarską, konieczną w związku z niepełnosprawnością. Osadzony może natomiast - na podstawie odrębnych przepisów - ubiegać się o przeniesienie do właściwego dla niego systemu odbywania kary, zapewniającego specjalistyczną opiekę. Nie ma jednak przesłanek udzielania mu dodatkowego wsparcia w ramach pomocy społecznej czy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium wskazało dalej, że skarżący 1 kwietnia 2025 r. został osadzony w Zakładzie Karnym w K., co z uwagi na art. 16 ust. 5 u.ś.r., wyklucza możliwość pobierania przez niego świadczeń z pomocy społecznej. Skarżący ma w areszcie śledczym/zakładzie karnym zapewnione całodobowe utrzymanie na niezbędnym poziomie, w tym minimum trzy posiłki dziennie, odpowiednie warunki mieszkaniowe, stosowną do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie. Koszt jego pobytu w jednostce penitencjarnej pokrywany jest ze środków Skarbu Państwa. Fakt, że warunki odbywania kary pozbawienia wolności odbiegają od standardów życia na wolności, jest nieodzownym elementem tego rodzaju kary. Okoliczność ta jest powszechnie znana. Skarżący, popełniając czyn zabroniony, za który został. skazany, musiał mieć tego świadomość. Podobnie jak tego, że możliwość zarobkowania w czasie osadzenia w jednostce penitencjarnej jest bardzo ograniczona. W skardze na tak wydaną decyzję wskazano, że Wójt powinien bardziej się postarać, uzasadniając swoją decyzję. Skarżący wyjaśnił, że jest osobą niepełnosprawną, chorującą na astmę, problemy neurologiczne, dyskopatię i alergię i został zaliczony do osób niepełnosprawnych na stałe, z koniecznością zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia. W świetle prawa skarżący jednak żadnej takiej pomocy nie otrzymał w zakładzie karnym, nadto nie przysługuje mu prawo wyboru lekarza a środki ułatwiające funkcjonowanie można zapewnić sobie prywatnie. Skarżący nie zgodził się, że instytucja zakładu karnego zapewnia całodobowe utrzymanie, gdyż odbiega to od norm życiowych. Skarżący nie może ubiegać się o przeniesienie do właściwego dla niego systemu odbywania kary, zapewniającego specjalistyczną opiekę. Komisja penitencjarna nie wzięła pod uwagę informacji o stanie zdrowia skarżącego i nie skierowała go na oddział szpitalny ani rehabilitację czy jakąkolwiek pomoc ułatwiającą funkcjonowanie. Nadto w zakładzie karnym osoby, które nie mają własnej odzieży są przebierane w więzienne ubranie a osobom ukaranym jest zabierana odzież prywatna. Skarżący kupił odzież przebywając na wolności. Skarżący wskazał dalej, że nie może pracować, gdyż jest osobą niepełnosprawną. Nadto popełniając czyn zabroniony osoba nie ma wiedzy jak wygląda pobyt w zakładzie karnym. Skarżący wyjaśnił, że musiał z własnych środków zapłacić 1 tysiąc złotych za prywatne leczenie uzębienia. Skarżący wskazał także na wydane w jego sprawach wyroki tut. Sądu, badające w jego ocenie podobne sprawy, w których Sąd uchylił decyzje organów obu instancji. Skarżący podkreślił, że jest osobą niepełnosprawną, która została bez pomocy a tylko środki w postaci zasiłku pomagają mu w funkcjonowaniu. Wydatkuje je na leki. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 3 lipca 2025 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Trzebielino z 1 kwietnia 2025 r., którą organ pierwszej instancji wygasił z dniem 1 kwietnia 2025 r. w całości swoją decyzję z 19 lutego 2025 r. przyznającą A. K. zasiłek pielęgnacyjny. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U z 2024, poz. 323, dalej uś.r.), zgodnie z którą zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.ś.r.). Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje także osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia (art. 16 ust. 3 u.ś.r.) Z uwagi na to, że skarżący spełniał wszystkie przesłanki do przyznania mu zasiłku pielęgnacyjnego Wójt w dniu 19 lutego 2025 r. wydał decyzję przyznającą mu to świadczenie. Jednakże pismem z 1 kwietnia 2025 r. Kierownik Posterunku Policji poinformował organ pierwszej instancji, że od 1 kwietnia 2025 r. skarżący przebywa w zakładzie karnym. Po uzyskaniu tej informacji Wójt był zobowiązany do weryfikacji swojej decyzji z 19 lutego 2025 r. z uwagi na brzmienie art. 16 ust. 5 u.ś.r., który stanowi, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Zgodnie przy tym z art. 3 pkt 7 u.ś.r. ilekroć w ustawie jest mowa o: instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie - oznacza to m. in., zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkołę wojskową lub inną szkołę, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie. Umieszczenie w zakładzie karnym świadczy o zaistnieniu negatywnej przesłanki do przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, co wynika jednoznacznie z art. 16 ust. 5 u.ś.r. Natomiast w sytuacji, w której okoliczność ta zaistniała po przyznaniu świadczenia, zalicza się ona do "innych okoliczności" mających wpływ na prawo do świadczeń w rozumieniu art. 32 ust. 1 u.ś.r. (por. wyrok WSA w Gliwicach z 26 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1668/19, CBOSA). Na gruncie niniejszej sprawy zaistniały zatem podstawy do uchylenia decyzji Wójta z 19 lutego 2025 r. Zaistniała bowiem negatywna przesłanka, wykluczająca przyznanie świadczenia z pomocy społecznej w postaci zasiłku pielęgnacyjnego. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 32 ust. 1 u.ś.r. organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Każda z wymienionych w art. 32 ust. 1 u.ś.r. przesłanek stanowi samodzielną i odrębną podstawę uchylenia lub zmiany decyzji (por. wyrok NSA z 5 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2037/22, CBOSA). Zdaniem Sądu w składzie orzekającym w przypadku decyzji dotyczących świadczeń rodzinnych zmienianych w trybach nadzwyczajnych pierwszeństwo należy przyznać trybowi uregulowanemu w art. 32 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie bowiem z art. 32 ust. 2 u.ś.r., w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), z zastrzeżeniem ust. 3 (regulującego świadczenia rodzinne realizowane w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego – dop. Sądu). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę przychyla się przy tym do tych poglądów judykatury, która uznają, że decyzja o zmianie albo uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie rodzinne, wydawana w oparciu o art. 32 ust. 1 u.ś.r., ma charakter konstytutywny. Decyzja taka powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu. Ponadto, może ona wywierać wyłącznie skutki ex nunc, tj. od chwili jej wydania na przyszłość (por. wyrok NSA z 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 896/21, CBOSA). Tym samym organ pierwszej instancji powinien był na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. uchylić decyzję z 19 lutego 2025 r., w uzasadnieniu wskazując na art. 16 ust. 5 u.ś.r. W okolicznościach niniejszej sprawy prawidłowo nastąpiło to od 1 kwietnia 2025 r. bowiem z tym dniem skarżący został osadzony w zakładzie karnym. Osobie odbywającej karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym nie przysługuje zasiłek pielęgnacyjny (art. 16 ust. 5 u.ś.r.). Traci ona prawo do wszystkich świadczeń pomocowych i nie nabywa uprawnień do tych świadczeń w czasie przebywania w zakładzie karnym. Tymczasem organ pierwszej instancji decyzją z 1 kwietnia 2025 r. na podstawie art. 162 k.p.a. stwierdził wygaśnięcie z dniem 1 kwietnia decyzji z 19 lutego 2025 r., naruszając tym samym art. 32 ust. 2 u.ś.r. W skarżonej decyzji Kolegium natomiast, uznając, że skarżący został osadzony w zakładzie karnym, prawidłowo wskazało, że art. 16 ust. 5 u.ś.r. wyklucza możliwość pobierania przez niego świadczeń rodzinnych. Kolegium w żaden sposób nie odniosło się jednak do zastosowanego przez organ pierwszej instancji trybu postępowania oraz jego podstawy prawnej, naruszając tym samym art. 107 § 3 k.p.a. W złożonej skardze, skarżący nie kwestionuje okoliczności, że otrzymał karę pozbawienia wolności i został osadzony w zakładzie karnym. Skarżący argumentuje, że został pozbawiony prawa wyboru lekarza, a także wskazuje, że jest osobą schorowaną, posiadającą orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Z załączonego do akt postępowania administracyjnego orzeczenia wynika, że jest to orzeczony na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności a skarżący otrzymał wskazanie pracy w warunkach chronionych, konieczności zaopatrzenia w środki ułatwiające funkcjonowanie oraz korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. W złożonej skardze, skarżący argumentuje też, że nie ma możliwości ubiegania się o przeniesienie do właściwego w jego ocenie systemu odbywania kary. Odebrano mu prawo do pomocy medycznej ułatwiającej funkcjonowanie. Nadto Komisja penitencjarna nie skierowała go na oddział szpitalny ani na rehabilitację. Skarżący wskazał także, że korzystając z zasiłku stałego i pielęgnacyjnego rozpoczął prywatne leczenie uzębienia, przy czym procedura dopiero ruszyła i proces jest w trakcie realizacji, samodzielnie także kupił sobie odzież. Powyższe okoliczności jednak nie mają znaczenia w świetle brzmienia art. 16 ust. 5 u.ś.r., który – jak wskazano powyżej ma charakter bezwzględny i wyklucza uznanie administracyjne. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 marca 2025 r. sygn. I OSK 676/24, realizacja praw skazanego odbywa się na podstawie przepisów ustawy Kodeks karny wykonawczy (k.k.w.). Zgodnie z art. 102 pkt 1 k.k.w., skazany ma prawo w szczególności do odpowiedniego ze względu na zachowanie zdrowia wyżywienia, odzieży, warunków bytowych, pomieszczeń oraz świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny. Już na marginesie zatem wskazania wymaga, że także w przywołanym przez skarżącego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 28 sierpnia 2024 r. sygn. II SA/Gd 270/24 tut. Sąd, wobec stwierdzenia przez organy, że skarżący przebywa w zakładzie karnym, uznał uchylenie decyzji przyznającej zasiłek za prawidłowe, błędne oceniając jedynie to, iż została ona uchylona z datą wsteczną. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej jako P.p.s.a.), uchylił zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy, będąc związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku, zastosuje tryb nadzwyczajny wzruszenia ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie zasiłkowe z uwzględnieniem właściwej podstawy prawnej, dając temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na wniosek organu sformułowany w odpowiedzi na skargę, przy braku sprzeciwu skarżącego, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a.