II SA/Go 310/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 15 września 2022 r. sprawy ze skargi B.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Wnioskiem z dnia [...] maja 2021 r. B.K. zwróciła się do Burmistrza o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem K.K. (rok urodzenia [...]). Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] Burmistrz odmówił B.K. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie tego organu na przeszkodzie uwzględnieniu wniosku stoi treść art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – w wersji obowiązującej w dacie wydania tej decyzji, dalej w skrócie u.ś.r.), bowiem niepełnosprawność K.K. powstała w wieku dorosłym. Po wniesieniu przez stronę odwołania, decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, z uwagi na nieustalenie stanu faktycznego sprawy w stopniu pozwalającym na ocenę wystąpienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z materiału dowodowego sprawy (po jego uzupełnieniu) wynika, iż K.K. jest osobą posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, która istnieje od [...] sierpnia 2011 r., ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od [...] marca 2021 r., natomiast orzeczenie zostało wydane na okres do [...] kwietnia 2023 r. B.K. sprawuje stałą opiekę nad synem, pomaga mu w codziennym funkcjonowaniu (m.in. żywieniu pozajelitowym), procesie leczenia, wizytach lekarskich. Małżonek wnioskodawczyni R.K. nie może sprawować opieki nad synem ponieważ pracuje i jest jedynym żywicielem rodziny. W dacie złożenia wniosku K.K. pozostawał w związku małżeńskim, jednakże na dzień [...] lutego 2022 r. został wyznaczony termin jego rozprawy rozwodowej. Dzieci K.K. są małoletnie. Osobą w pierwszej kolejności blisko spokrewnioną, mogącą sprawować opiekę jest matka B.K., która z tego powodu nie podejmuje świadomie zatrudnienia. Nie wystąpiła z wnioskiem do ZUS o ustalenie prawa do emerytury. Przez ostatnie lata pobierała świadczenie pielęgnacyjne na syna Ł.K. do dnia jego śmierci. Rozpoznając ponownie sprawę, decyzją z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] Burmistrz powtórnie odmówił B.K. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność K.K. powstała w wieku dorosłym. Po wniesieniu przez stronę odwołania, decyzją z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło w całości zaskarżoną decyzję Burmistrza i przyznało B.K. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem K.K. od dnia [...] lutego 2022 r. do dnia [...] kwietnia 2023 r. w wysokości 2.119 zł miesięcznie, składkę na ubezpieczenie zdrowotne w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z zastrzeżeniem, iż nie opłaca się składki, jeżeli strona podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu z innych tytułów oraz składkę na ubezpieczenie emerytalne i rentowe w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, przez okres niezbędny do uzyskania okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego), odpowiednio 20-letniego przez kobietę, jednak nie dłużej niż przez 20 lat, z zastrzeżeniem, iż nie opłaca składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, jeżeli strona podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów. Kolegium uznało za niesporne spełnienie przez B.K. ustawowych przesłanek pozytywnych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, a także okoliczności dotyczące stanu zdrowia syna strony, który posiada znaczny stopień niepełnosprawności – datowany od [...] marca 2021 r. i orzeczony do [...] kwietnia 2023 r. W ocenie Kolegium organ I instancji dokonał niewłaściwej interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. – bez uwzględnienia zmiany stanu prawnego spowodowanego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, którego bezpośrednim skutkiem jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r. Przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem części przepisu art. 17 u.ś.r., uznanej za niekonstytucyjną, tzn. bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki W myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie ustalono, że K.K. pozostawał w związku małżeńskim z M.K., która nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Małżeństwo to zostało prawomocnie rozwiązane przez rozwód dnia [...] lutego 2022 r. Z tym dniem ustała negatywna przesłanka wyłączająca możliwość przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium przyznało zatem stronie świadczenie pielęgnacyjne od [...] lutego 2022 r. (od miesiąca, w którym uprawomocnił się w/w wyrok rozwodowy) do [...] kwietnia 2023 r. (tzn. do końca okresu ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności). Na powyższą decyzję B.K., działając przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., zaskarżonej decyzji zarzucając naruszenie prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy: 1) art. 24 ust. 4 u.ś.r. w związku z art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem, zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych przez jego niezastosowanie i przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od [...] lutego 2022 r. do [...] kwietnia 2023 r. a nie do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności; 2) art. 24 ust. 2 oraz ust. 2a u.ś.r. przez jego niezastosowanie i przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego od [...] października 2021 r., a nie od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności, tzn. od marca 2021 r. Podnosząc powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od marca 2021 r. do upływu 60 dnia od daty odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Uzasadniając skargę podała, iż w toku postępowania organ nie wzywał skarżącej do uzupełnienia jakiejkolwiek dokumentacji. Nie kwestionował sprawowanej opieki nad synem ani faktu, że między nim a jego żoną występuje już faktyczna separacja i sprawa rozwodowa jest w toku. Nie można było więc w takiej sytuacji oczekiwać, aby rozwodzący się małżonkowie byli dla siebie wsparciem, a żona niepełnosprawnego K.K. przejęła nad nim opiekę. Brak było zatem podstaw prawnych do ograniczenia świadczenia pielęgnacyjnego do ram czasowych od [...] lutego 2022 r. oraz do [...] kwietnia 2023, a nie od momentu złożenia wniosku, tj. od [...] maja 2021 r. oraz do [...] kwietnia 2023 r. Wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego do upływu 60 dnia od odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności uzasadniony jest treścią art. 15h ustawy COVID-19. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.). W myśl cytowanego art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym złożyła skarżąca, natomiast organ terminie 14 dni od daty zawiadomienia o tym fakcie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W rozpatrywanej sprawie spełnienie przez skarżącą materialnoprawnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad posiadającym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności synem było okolicznością bezsporną. Natomiast przedmiot sporu stanowiła data, od której świadczenie to powinno zostać skarżącej przyznane, a także końcowa data okresu przyznania tego świadczenia. Odnosząc się do argumentacji strony co do zaistnienia przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia od miesiąca, w którym został złożony wniosek (maj 2021 r.) bez względu na fakt pozostawania syna skarżącej w związku małżeńskim należy wskazać, iż przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie skutkuje wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten jest konsekwencją nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych osoby wymagającej opieki nie przysługuje, gdy pozostaje ona w związku małżeńskim, chyba że jej małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wskazał zatem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (por. m.in. wyroki NSA z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2391/20, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2422/20, z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19, z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20, z 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, z 27 listopada 2014 r., I OSK 1219/13, z 20 września 2013 r., I OSK 2623/12, a także wyrok WSA w Lublinie z 14 czerwca 2022 r., II SA/Lu 387/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki. Ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, zgodnie z art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Z art. 130 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym, właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie wolnej woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, stanowiąca dla małżonków podstawę zgłaszania roszczeń, przynajmniej w sferze opiekuńczej (por. wyrok NSA z 20 stycznia 2016 r., I OSK 3283/14) Podniesiona w skardze okoliczność zaistnienia pomiędzy synem skarżącej a jego małżonką faktycznej separacji nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o., skoro ustawodawca dopuścił możliwość orzeczenia obok rozwodu także separacji w sferze prawnej (art. 611 – art. 616 k.r.o.). Dopiero zatem separacja w ujęciu prawnym, zgodnie z art. 614 § 1, 3 i 4 k.r.o. stanowi fakultatywną okoliczność mogącą wyłączyć ustawowy obowiązek małżonków określony w art. 23 k.r.o. Treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co do zasady wyklucza możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez krewnych zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych w dalszej kolejności po małżonku. Stosownie do treści art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Z akt administracyjnych sprawy wynika, iż małżeństwo syna skarżącej K.K. oraz E.K. zostało rozwiązane wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia [...] lutego 2022 r., sygn. akt [...], który uprawomocnił się z dniem 26 lutego 2022 r. W tej sytuacji Samorządowe Kolegium Odwoławcze prawidłowo uznało, że od tej daty w odniesieniu do skarżącej – matki K.K. ustała wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. okoliczność wyłączająca możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji, z uwagi na treść art. 24 ust. 2 u.ś.r. możliwe stało się przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od miesiąca, w którym zaistniały wszystkie przesłanki pozytywne przyznania tego świadczenia, tzn. od [...] lutego 2022 r. Jeśli chodzi natomiast o końcową datę okresu przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tzn. podniesiony w skardze zarzut błędnego niezastosowania art. 15h ustawy COVID-19, w myśl ust. 1 tego artykułu, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność: 1) upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności; 2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W zakresie tego zarzutu należy zgodzić się z argumentacją Kolegium zawartą w odpowiedzi na skargę, iż art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 odnosi się do zdarzenia przyszłego i niepewnego, jakim obecnie jest data odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii. Na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 12 maja 2022 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze RP stanu zagrożenia epidemicznego (Dz.U. z 2022 r. poz. 1028) od dnia 16 maja 2022 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej obowiązuje stan zagrożenia epidemicznego w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2. Kolegium słusznie uznało za niezasadne przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na okres, którego końcowa data nie jest znana, a może przypadać wcześniej niż wskazany w orzeczeniu o niepełnosprawności K.K. dzień [...] kwietnia 2023 r. Omawiany przepis będzie stanowił podstawę do zmiany decyzji przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w zakresie końcowej daty okresu jego przysługiwania w przypadku, gdy zbliżać się będzie końcowy termin przyznanego świadczenia, a nadal obowiązywać będą przesłanki stosowania tego przepisu. Podsumowując należy stwierdzić, że ocena zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie dostarczyła podstaw do wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Organ ten poczynił w sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne, wywiódł z nich prawidłowe wnioski, przytoczył przepisy prawa znajdujące zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego, omówił ich treść oraz prawidłowo je zastosował, czemu dał wyraz w zaskarżonej decyzji. W sprawie nie doszło również do naruszenia przepisów postępowania, które miałyby wpływ na wynik sprawy. Kolegium zastosowało właściwe przepisy prawa materialnego, zaś uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi wynikające z art. 107 § 3 k.p.a. Wobec powyższego, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skarga podlegała oddaleniu.