II SA/Sz 901/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.) Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 marca 2023 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2022 r., nr [...]

Prezydent Miasta S. decyzją z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] działając na podstawie art. 10 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 pkt 11 oraz art. 4, art. 13a, art. 22, art. 25 ust. 1- 3, ust. 7-10, art. 28, ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 17.09.2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1981) uznał świadczenie wychowawcze wypłacone za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 marca 2022 r. w łącznej wysokości 5.000 zł na dziecko A. S. za świadczenia nienależnie pobrane i orzekł o obowiązku zwrotu świadczeń nienależnie pobranych wraz z kwotą ustawowych odsetek za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia całkowitej spłaty i na dzień wydania niniejszej decyzji wynosi 224, 28 zł. Do wyliczonej kwoty odsetek za opóźnienie należy doliczyć odsetki w wysokości ustawowej za każdy następny dzień zwłoki do dnia całkowitej spłaty należności. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca (art. 4 ust. 2 ustawy). Na podstawie złożonego wniosku w dniu 17 czerwca 2021 r. przyznano R. S. prawo do świadczenia wychowawczego na syna, na okres od 1 czerwca 2021r. do 24 maja 2022 r. w wysokości po 500 zł miesięcznie. Z akt sprawy wynika, że syn A. S. nie zamieszkuje z ojcem od miesiąca czerwca 2021 r., syn zamieszkał u swojej babci. W związku z zaistniałą sytuacją dnia 31 marca 2022 r. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, w którym wnioskodawca potwierdził, że po śmierci żony, w dniu 25 maja 2021 r. syn A. zamieszkał u swojej babci, L. S. (matka zmarłej żony) pod adresem plac [...], [...]. Zdaniem organu, fakt zamieszkiwania syna u babci - o czym organ powziął informację w miesiącu marcu 2022r. - stanowi istotną zmianę mającą wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, powodującym ustanie i wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego. W konsekwencji organ właściwy uchylił prawo do świadczenia wychowawczego na syna A., decyzją z dnia [...] maja 2022 r. i zasadne jest uznanie tego świadczenia wychowawczego za świadczenia nienależnie pobrane, zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 6 ww. ustawy. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł R. S., zarzucają jej naruszenie: - art. 20 ust. 2, art. 80 ust. 1a, art. 113 a, art. 115 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez błędną ich wykładnię i zastosowanie w sprawie co skutkowało błędnym przyjęciem iż wypłacone świadczenie jest nienależne, - art. 4 ust. 1 ww. ustawy poprzez błędną wykładnię i brak odpowiedniego zastosowania w niniejszej sprawie poprzez przyjęcie iż przyznane i wypłacone świadczenie było nienależne pomimo wyjaśnienia, że zaistniała sytuacja spowodowana jest tym iż syn, nie może się przemóc do pobytu obecnie w mieszkaniu, w którym jest zameldowany, gdzie w jego urodziny jego matka zmarła w dramatycznych okolicznościach. Syn był świadkiem niemalże bezpośrednio tego zdarzenia i do tej pory nie może emocjonalnie uporać się z emocjami w tym zakresie, na co potrzebuje czasu. Środki przyznane w postaci świadczenia wychowawczego w całości były na bieżąco przesyłane na rzecz syna - w załączeniu dowody przekazania. - art. 25 ust 2 ustawy poprzez błędną wykładnię i zastosowanie poprzez uznanie, iż świadczenie zostało wypłacone nienależnie. Taka decyzja stoi w sprzeczności z wykładnią celowościową przepisu i w sprzeczności z zasadami zarówno współżycia społecznego i zadaniami, które ma spełniać instytucja opieki społecznej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) w zw. z art. 25 ust. 1 i 2, ust. 7-10 oraz art. 10 ust. 1 i 2 ustawy, art. 2 pkt 11, art. 4, art. 13a, art. 22, art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2022 r., poz. 1577 ) w zw. z art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1981), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ II instancji wskazał w uzasadnieniu decyzji, że stosownie do art. 25 ust. 1 ww. ustawy, osoba która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl art. 25 ust 2 pkt 6 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Zdaniem organu, skoro syn nie mieszkał ze stroną, niezależnie od przyczyn, to nie przysługiwało ojcu świadczenie wychowawcze, a więc brak było prawa do tego świadczenia, a w konsekwencji było to nienależnie pobrane świadczenie. Nie będzie więc miało znaczenia w niniejszej sprawie świadomość strony co do tego czy mu świadczenie przysługiwało, czy kto był ostatecznie jego beneficjentem. W konsekwencji należy uznać rozstrzygnięcie organu I instancji za prawidłowe. Na powyższą decyzję R. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę zarzucając organowi nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności w sprawie, a w szczególności nie uwzględnienie, iż pobrane środki zostały w całości przekazane na rzecz syna A. S.. Natomiast jego pobyt u babci po śmierci matki wymuszony był zaistniałą sytuacją emocjonalną. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez jego brak zastosowania w niniejszej sprawie. Zdaniem skarżącego, zgodnie z celem świadczenia wychowawczego jest nim częściowe porycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Dziecko nie zamieszkuje wspólnie z ojcem obecnie z uwagi na złożoną sytuację emocjonalną. Zamieszkuje u babci czasowo do chwili uporania się ze swoją sytuacją emocjonalną. Skarżący podniósł także zarzut naruszenia art. 25 ust. 2 pkt 6 ww. ustawy poprzez uznanie świadczenia wychowawczego za wypłacone nienależnie, bez uwzględnienia sytuacji, iż świadczenie to wypłacone do rąk ojca spełniło swój cel określony w art. 4 ustawy, a także naruszenia art. 20 ust. 2, art. 80 ust. 1a, art. 113a, art. 115 ust 2a ww. ustawy poprzez błędną ich wykładnię i zastosowanie w niniejszej sprawie, co skutkowało błędnym przyjęciem, iż wypłacone świadczenie jest nienależne. Skarżący, tak jak w odwołaniu, opisał sytuację swoją życiową, rodzinną i podkreślił, że środki przyznane w postaci świadczenia wychowawczego w całości były na bieżąco przesyłane na rzecz syna. Świadczenie zostało przyznane, wypłacone, spożytkowane zgodnie z celem jego przyznania. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Skarga okazała się zasadna. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta [...], którą uznano za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze w łącznej wysokości 5.000 zł wypłacone za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 marca 2022 r. na dziecko A. S. i orzeczono o obowiązku zwrotu tych świadczeń wraz z kwotą ustawowych odsetek za opóźnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2022 r. poz. 1577 ze zm., dalej jako "ustawa"). Zgodnie z art. 25 ust. 1 ww. ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6). Z akt sprawy wynika, że decyzją z dnia [...] maja 2022 r. organ I instancji uchylił skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna przyznane na okres 2021/2022 w związku z ustaleniem w drodze wywiadu środowiskowego, iż syn od czerwca 2021 r. nie zamieszkuje z ojcem. Zdaniem organów orzekających w tej sprawie, wobec powyższego spełniona została przesłanka określona w art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy i w związku z tym, świadczenia za wymieniony w decyzjach okres czasu, są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi. Według skarżącego, organ II instancji błędnie zastosował wobec niego sankcję z powyższej normy, z pominięciem istotnych okoliczności, iż świadczenie wychowawcze spełniło swój cel określony w art. 4 ustawy, ponieważ wszelkie środki finansowe uzyskane z tego tytułu przekazał synowi A. S.. Sąd stwierdził, że w aktach sprawy znajdują się (przy odwołaniu) kopie transakcji wpłat z konta bankowego skarżącego na rzecz odbiorcy A. S. w różnych kwotach od 400 zł do 950 zł, zrealizowane w okresie od 9 czerwca 2021 r. do 14 marca 2022 r. oraz oświadczenie skarżącego, że kwoty świadczenia wychowawczego przekazywał synowi na bieżąco, łącznie z zasiłkiem pielęgnacyjnym. Z wyjaśnień strony wynika, iż syn czasowo przeniósł się do mieszkania babci w związku z tragiczną śmiercią matki, z którą związane jest miejsce dotychczasowego zamieszkania rodziny. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W myśl art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. W ocenie Sądu rację ma skarżący, że przedmiotowa sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona, w sposób niezbędny dla podjęcia zgodnego z prawem rozstrzygnięcia o tym, że pobrane przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjne są rzeczywiście świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi. Organ odwoławczy, dysponując wskazanym wyżej materiałem dowodowym, nie wziął pod uwagę podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - wyrażonego już w samym jej tytule, a także właśnie w art. 4 ust. 1 tej ustawy - jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Kolegium, pomimo przedstawionych do odwołania kopii transakcji wpłat i oświadczenia skarżącego, pozostawiło poza swoimi rozważaniami kwestię przekazywania przez ojca na rzecz syna, cyklicznie, określonych kwot z tytułu świadczenia wychowawczego, nie wyjaśniło też w uzasadnieniu decyzji z jakich względów podane okoliczności nie są istotne dla rozpatrzenia sprawy. Tymczasem w orzecznictwie wskazuje się, że okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie wychowawcze ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne. Nie można bowiem przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z ratio legis ustawy z 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 15 grudnia 2021 r. II SA/Ke 836/21 Lex nr 3285529). Naczelny Sąd Administracyjny wskazał w wyroku z dnia 19 października 2021r. (I OSK 540/21, Lex nr 3274243), iż ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy a konsekwencją tak ukształtowanego normatywnego określenia celu świadczenia jest konieczność ustalenia w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, czy świadczenia wychowawcze w spornym okresie były w istocie przekazywane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Naczelny Sąd Administracyjne zwrócił także uwagę, że przepisy powoływanej ustawy w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, co jednak nie może oznaczać, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny. Wolą ustawodawcy było skierowanie świadczeń wychowawczych - jako należnych osobie małoletniej - do rąk jej rzeczywistego opiekuna, jednakże w kontekście instytucji świadczenia nienależnie pobranego konieczne wydaje się powiązanie tego aspektu świadczenia osobistego z czerpaniem korzyści z tych środków i pobraniem świadczeń niezgodnie z celem ustawy. W przywołanym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny wyraził też pogląd, który Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela, że w przypadku gdyby świadczenie wychowawcze było w istocie pobierane w celu wydatkowania ich na potrzeby dzieci przez drugiego z rodziców, który zamieszkuje z dziećmi i ponosi wydatki na ich utrzymanie, wówczas nie można byłoby uznać, że świadczenie wychowawcze było pobrane nienależnie i powinno podlegać zwrotowi. Niewątpliwie zatem na organie orzekającym w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, ciąży obowiązek dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka w istocie zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli czy zostały skonsumowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Jak wynika z akt, zarówno organ II instancji, jak organ I instancji formalistycznie oparły się w swoich decyzjach na jednym z warunków przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - przesłance wspólnego zamieszkania, automatycznie uznając, że sam fakt opuszczenia przez dziecko miejsca zamieszkania stanowi o bezprawnym pobieraniu przez skarżącego tego świadczenia, niezależnie od tego czy syn rzeczywiście otrzymał i spożytkował pomoc państwa na swoje potrzeby. W ocenie Sądu, postępowanie organu I instancji w tym zakresie powinno polegać na ustaleniu czy przekazywane przez skarżącego konkretne kwoty stanowiły świadczenie wychowawcze i zostały spożytkowane w sposób wskazany powyżej, i od tych ustaleń organ może dopiero uzależnić konieczność zwrotu spornych świadczeń. Jeżeli w konsekwencji wyjaśnienia tej kwestii potwierdzi się, że syn otrzymywał świadczenie wychowawcze od ojca w wysokości 500 zł miesięcznie, za okres jak w decyzji przyznającej to prawo, i spożytkował je na swoje potrzeby to należy uznać, że pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze nie były świadczeniami nienależnymi. W związku z wykazanymi uchybieniami, zdaniem Sądu, w kontrolowanym postępowaniu doszło do naruszenia zasad procedury administracyjnej, w szczególności reguł określonych w art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., a także art. 15 k.p.a. z uwagi na niewyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności. W konsekwencji zaś stwierdzonych naruszeń, doszło do wadliwego zastosowania wobec skarżącego normy art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy. W zaistniałych okolicznościach za przedwczesne bowiem i niezgodne z prawem należało uznać decyzje organów o uznaniu świadczeń wychowawczych wypłaconych skarżącemu za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 marca 2022 r. w wysokości 5.000 zł za świadczenia nienależnie pobrane. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organy administracji zastosują się do przedstawionej powyższej oceny prawnej i wskazań Sądu. Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z powyższych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł w sentencji wyroku o uchyleniu decyzji obu instancji.