III OSK 1088/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) sędzia del. WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu w dniu 2 października 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku o wyłączenie sędziego NSA Rafała Stasikowskiego od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej M.J. – Redaktora Naczelnego czasopisma [...] od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 listopada 2023 r. sygn. akt III SA/Gl 576/22 w sprawie ze skargi M.J. – Redaktora Naczelnego czasopisma [...] na decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej [...] z dnia 31 maja 2022 r. nr DSP/8580/WPa/22 w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziego.

W piśmie z dnia 26 kwietnia 2024 r. M. J. – Redaktor Naczelny czasopisma [...] złożył wniosek o wyłączenie sędziego NSA Rafała Stasikowskiego od orzekania w sprawie o sygn. akt III OSK 1088/24 ze skargi kasacyjnej M. J. – Redaktora Naczelnego czasopisma [...] od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 20 listopada 2023 r. sygn. akt III SA/Gl 576/22 w sprawie ze skargi M. J. – Redaktora Naczelnego czasopisma [...] na decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej [...] z 31 maja 2022 r. nr DSP/8580/WPa/22 w przedmiocie dostępu do informacji publicznej. W uzasadnieniu wniosku skarżący kasacyjnie wskazał, że w związku z ujawnionym składem orzekającym składa wniosek w trybie art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 935; zwanej dalej: p.p.s.a.) i wnosi o wyłączenie od orzekania sędziego NSA Rafała Stasikowskiego w zw. z wyrokiem TSUE z 21 grudnia 2023 r., sygn. akt C-718/21, w którym uznano, że osoba powołana przez polityczną KRS, nie jest bezstronnym i niezwisłym sądem ustanowionym ustawą – albowiem skład ten nie stanowi "sądu" w rozumieniu TFUE. W końcowej części wniosku skarżący złożył nadto wniosek, jak stwierdził – "ewentualny" do rozpoznania po wyznaczeniu składu Sądu (gdyż nie zna składu sądu wylosowanego na jej obecnym etapie) dotyczący tylko składu wyznaczonego do rozpoznania sprawy i wnosi o wyłączenie w trybie art. 19 p.p.s.a. od orzekania w sprawie 30 sędziów NSA wymienionych z imienia i nazwiska w przypadku przydzielenia im sprawy, oraz – w przypadku nieuwzględnienia wniosku o wyłączenie – wnosi o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności niżej wymienionych osób na podstawie okoliczności ujawnionych w toku postępowania o wyłączenie. W oświadczeniu z 28 maja 2024 r. sędzia NSA Rafał Stasikowski oświadczył, że nie istnieją okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie o sygn. akt III OSK 1088/24. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 19 p.p.s.a. niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Jak podkreśla się w doktrynie, w związku z tym, że względne przesłanki wyłączenia nie zostały jednak w art. 19 p.p.s.a. określone w sposób wyczerpujący, to przyjmuje się, że "przepis ten odnosi się do istnienia okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, czyniąc go potencjalnie podejrzanym o brak obiektywizmu przy jej rozpoznawaniu (tzw. iudex suspectus). W literaturze przyjmuje się, że samo występowanie sytuacji uzasadniającej w jakimś stopniu podejrzenie sędziego o stronniczość może stanowić przyczynę jego wyłączenia ze sprawy (J.P. Tarno, Wyłączenie sędziego w postępowaniu sądowo administracyjnym, s. 233). Jednocześnie przyjęcie, że subiektywne przeświadczenie wnioskującego o braku obiektywizmu sędziego może skutkować wyłączeniem sędziego od rozpoznania sprawy, prowadziłoby do negacji spójności i pewności prawa oraz do nieprzewidywalnych skutków w praktyce orzeczniczej (post. NSA z 14 czerwca 2012 r., I OZ 420/12, Legalis). Celem tej regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyr. TK z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimichkolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyr. TK z 20 lipca 2004 r., SK 19/02, OTK-A 2004, Nr 7, poz. 67)" - tak np. komentarz do art. 19 p.p.s.a. w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2019. Wniosek o wyłączenie sędziego NSA Rafała Stasikowskiego został uzasadniony twierdzeniem, że osoba powołana z udziałem politycznej KRS (Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o KRS oraz niektórych innych ustaw) "nie jest sądem ustanowionym ustawą" (jak to wskazuje ugruntowane stanowisko ETCP), a nadto przepis art. 19 p.p.s.a. ograniczający zakres badania wniosku jedynie do części okoliczności poddających w wątpliwość bezstronność nominata politycznej KRS wobec strony – jest niezgodny z prawem do rzetelnej procedury sądowej, tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 EKPC i art. 47 KPP. W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego ta argumentacja jest nietrafna. Kluczowe znaczenie w sprawie ma związanie sądu stanowiskiem zajętym przez NSA w uchwale z 3 kwietnia 2023 r., sygn. I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Jak bowiem trafnie wskazał NSA w ww. uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Natomiast w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu przyznano uprawnienie do składania wniosku w trybie art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienie prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA. Oznacza to, że niedopuszczalne jest kwestionowanie w trybie art. 19 p.p.s.a. rękojmi bezstronnego rozpoznania sprawy przez sędziego NSA Rafała Stasikowskiego wyłącznie z uwagi na okoliczności związane z jego powołaniem na stanowisko sędziego NSA, gdyż art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Jednocześnie w ocenie NSA w składzie orzekającym nie wystąpiły przesłanki do wyłączenia ww. sędziego w trybie art. 19 p.p.s.a. z uwagi na podnoszone we wniosku okoliczności związane z przedmiotem sprawy. Wniosek w tym zakresie nie zawiera szerszego uzasadnienia, odwołując się wyłącznie do wskazania organu podlegającego kontroli sądowej, nie nawiązując jednak do żadnych szczegółowych okoliczności sprawy, które mogłyby świadczyć o braku bezstronności sędziego NSA Rafała Stasikowskiego. W niniejszej sprawie sędzia NSA Rafał Stasikowski złożył na podstawie art. 22 § 2 p.p.s.a. oświadczenie, w którym wskazał, że nie istnieją okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie o sygn. akt III OSK 1088/24. W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, autorytet moralny sędziego przemawia za wiarygodnością złożonego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia sędziego (przykładowo postanowienia NSA z 12 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 147/12, z 9 października 2013 r., sygn. akt II OZ 851/13 oraz z 24 września 2014 r., sygn. akt I OZ 754/14, dostępne w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca nie wskazał ani też nie udowodnił żadnych okoliczności, które uzasadniałyby jego wniosek, należało więc uznać zarzuty w tej kwestii za nietrafne. Reasumując, w świetle zaniechania podania we wniosku o wyłączenie od orzekania sędziego NSA Rafała Stasikowskiego okoliczności związanych z konkretną sprawą sądowoadministracyjną Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do wyłączenia tego sędziego w trybie art. 19 p.p.s.a. Odnosząc się do sformułowanego w końcowej części pisma alternatywnie skonstruowanego wniosku o wyłączenie sędziów NSA należy jeszcze raz wyjaśnić, że podstawą wyłączenia są okoliczności dotyczące braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Instytucja wyłączenia ma zastosowanie in concreto, a nie in abstracto. Wniosek ma zapewniać prawidłowy tok postępowania i rozstrzygania w konkretnej sprawie (wg ustawodawcy "dana sprawa") i odnosić się do konkretnego sędziego (sędziów) wyznaczonych do orzekania w niej. Wniosek nie jest zatem gwarancją procesową stosowaną "na wszelki wypadek" w odniesieniu do potencjalnego, niewyznaczonego jeszcze składu orzekającego. Z kolei w odniesieniu do testu niezawisłości sędziego należy stwierdzić, że nawet z orzecznictwa ETPC nie wynika, aby sam fakt powołania sędziego na wniosek KRS ukonstytuowanej w oparciu o regulację ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw miał być wystarczający dla zakwestionowania niezawisłości sędziego, gdyż oceniając naruszenie prawa strony do sądu należy zwracać uwagę nie tylko na powołanie tych sędziów na wniosek wadliwie ukształtowanej KRS, ale również na inne naruszenia prawa (wyrok Wielkiej Izby ETPC z 1 grudnia 2020 r., 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, HUDOC, § 243–273; J. Roszkiewicz, Indywidualny test niezawisłości sędziego powołanego z naruszeniem prawa – uwagi na tle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, "Przegląd Sądowy" 2022, nr 11-12, s. 87). Poza tym możliwość kwestionowania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, określona jest powszechnie obowiązującym przepisem prawa - art. 5a § 4 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, z którego również wynika, że tzw. test niezawisłości dotyczy tylko i wyłącznie sędziego wyznaczonego do składu sądu rozpoznającego sprawę co do istoty lub skargę kasacyjną. Nie może mieć on zatem charakteru jedynie potencjalnego i nie może być składany na przyszłość przed ww. opisanym wyznaczeniem (art. 5a § 2 tejże ustawy). To dlatego ustawodawca wprowadził w tym zakresie termin (art. 5a § 4 przywołanej ustawy). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 22 § 1 i 2 w zw. z art. 193 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniosek o wyłączenie sędziego NSA Rafała Stasikowskiego od orzekania w sprawie o sygn. akt III OSK 1197/23