III OZ 785/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 października 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 1077/22 o odmowie przywrócenia terminu do wniesienia skargi K.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 10 marca 2022 r., nr SKO.4171.8.435.2022 w przedmiocie zobowiązania do wykonania urządzeń zapobiegających szkodom postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przywrócić termin do wniesienia skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z 17 października 2022 r., II SA/Rz 1077/22, odmówił K.K. przywrócenia terminu do wniesienia skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z 10 marca 2022 r., nr SKO.4171.8.435.2022 w przedmiocie zobowiązania do wykonania urządzeń zapobiegających szkodom. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że decyzją z 10 marca 2022 r., nr SKO.4171.8.435.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] uchyliło decyzję Burmistrza [...] z 13 stycznia 2022 r., nr [...] i orzekając co do istoty sprawy, zobowiązało właścicieli działki nr [...] w T. do wykonania opisanych w decyzji urządzeń zapobiegających szkodom. Odpis decyzji został doręczony pełnomocnikowi skarżącego K.K. (dalej: "skarżący") 15 marca 2022 r. 12 kwietnia 2022 r. skarżący nadał w placówce pocztowej wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z opłaty sądowej i ustanowienia adwokata z urzędu w celu złożenia skargi na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Postanowieniem z 4 lipca 2022 r., II SPP/Rz 62/22 referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z 21 lipca 2022 r., ll SPP/Rz 62/22 utrzymał w mocy ww. postanowienie referendarza sądowego. Odpis postanowienia został doręczony skarżącemu 25 lipca 2022 r. Następnie 1 sierpnia 2022 r. skarżący nadał w placówce pocztowej skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z 10 marca 2022 r., nr SKO.4171.8.435.2022 wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. W uzasadnieniu wniosku skarżący wyjaśnił, że nie wniósł skargi w terminie ze względu na fakt złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, co jak wskazuje się w judykaturze, stanowi podstawę do przywrócenia terminu do jej wniesienia. Sąd pierwszej instancji w motywach podzielił pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że złożenie wniosku o prawo pomocy w terminie do wniesienia skargi co do zasady nie świadczy o braku winy w uchybieniu terminowi do wniesienia skargi. Ponadto Sąd pierwszej instancji wskazał, że przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") nie przewidują wstrzymania biegu terminu do wniesienia skargi z uwagi na złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie ustanawiają one także przymusu adwokacko - radcowskiego w zakresie czynności wniesienia skargi do sądu pierwszej instancji. Oznacza to, że skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego nie musi zostać sporządzona i złożona przez profesjonalnego pełnomocnika, brak jest więc przeszkód aby strona niezależnie od wniosku o przyznanie prawa pomocy, wniosła również skargę. Sąd zwrócił również uwagę, że wniesienie skargi w ustawowym terminie, niezależnie od skorzystania z uprawnienia do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, stanowiłoby wyraz należytego dbania przez stronę o swoje interesy. W ocenie Sądu, przyjęcie stanowiska, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy stanowi okoliczność usprawiedliwiającą co do zasady uchybienie terminu do wniesienia skargi, prowadziłoby w istocie do podważenia dyscyplinującego sensu ustanowienia terminów sądowych, a także do nadużywania tej instytucji w celu faktycznego przedłużenia terminu do wniesienia skargi, który jako termin ustawowy nie może zostać przedłużony. Mając powyższe na uwadze, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wniosek skarżącego o przywrócenie terminu do wniesienia skargi nie został oparty na argumentach uprawdopodobniających zaistnienie obiektywnych, występujących bez woli strony okoliczności, które mimo dołożenia przez stronę odpowiedniej staranności w prowadzeniu własnych spraw udaremniły dokonanie czynności w terminie. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że skarżący został w zaskarżonej decyzji prawidłowo pouczony o terminie sposobie wniesienia skargi do sądu administracyjnego, a zatem należycie dbając o swoje interesy, powinien on niezależnie od złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, wnieść również skargę na tę decyzję w ustawowym terminie. Zaniechanie dokonania tej czynności procesowej świadczy o niedostatecznej staranności w prowadzeniu swoich spraw, trudno bowiem w tej sytuacji przyjąć, że skarżący dołożył wszelkich możliwych starań aby negatywnych konsekwencji uniknąć. Skarżący, nie zgadzając się z powyższym postanowieniem, złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 86 § 1 w zw. z art. 87 § 2 p.p.s.a., przez ich błędne zastosowanie i odmówienie przywrócenia terminu do złożenia skargi, mimo uprawdopodobnienia okoliczności wskazujących na brak winy w uchybieniu terminu, co powinno skutkować jego przywróceniem przez sąd. W uzasadnieniu zażalenia podniósł, że jest w podeszłym wieku, nie ma żadnej wiedzy prawniczej i dopiero po upływie terminu do wniesienia skargi (na etapie kwestionowania rozstrzygnięcia odmawiającego przyznania adwokata z urzędu) pojawiła się możliwość sporządzenia skargi przy pomocy prawnika w punkcie nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. Skarżący stwierdził także, że sprawa, w której wniósł skargę jest skomplikowana i wielowątkowa, zaś ostatecznie stał się dwukrotnie pokrzywdzony, gdyż najpierw odmówiono ustanowienia adwokata, a następnie rozpoznania skargi, mimo że Sąd miał wiedzę o terminie wnoszenia skarg i wzywał go do uzupełnienia braków skargi. Skarżący wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w sprawie o sygn. akt II SA/Po 412/21 stwierdził, że w sytuacji, gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy był złożony przed wszczęciem postępowania, uznanie, że skarżący ponosi winę w zakresie uchybienia terminowi do wniesienia skargi wypaczałoby istotę prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny podziela wyrażony w zaskarżonym postanowieniu pogląd, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie do wniesienia skargi - co do zasady - nie świadczy o braku winy w uchybieniu terminu do wniesienia skargi. Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może służyć przedłużaniu terminu do wniesienia skargi. Jednakże wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi nie może być a priori traktowany jako nieusprawiedliwiony w każdej sytuacji, w której strona występowała o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania sądowego. Prowadziłoby to bowiem do pozbawienia sensu składania wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym przed jego wszczęciem. Skuteczność wniesienia skargi uzależniona byłaby bowiem wyłącznie od pozytywnego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie przyznania pełnomocnika z urzędu. Strona skarżąca, składając przed wszczęciem postępowania wniosek o przyznanie prawa pomocy i oczekując na jego rozstrzygnięcie, nie może być pewna, czy wniosek ten zostanie uwzględniony. Zauważa to Sąd pierwszej instancji wskazując, że "Zgłaszając żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych ustanowienie adwokata) skarżący nie miał przecież gwarancji, że zostanie on uwzględniony w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu", jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd wywodzi błędne wnioski, twierdząc, że z tej przyczyny skarżący powinien był wnieść samodzielnie sporządzoną skargę, aby dowieść należytej staranności w prowadzeniu swoich spraw. Pomimo braku rygoru adwokacko-radcowskiego przy wnoszeniu skarg do sądu administracyjnego, skarżący w sprawie ma uprawnienie do fachowego zastępstwa procesowego, zatem sam fakt braku konieczności wniesienia skargi przez profesjonalnego pełnomocnika nie może przemawiać za odmową uwzględnienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. To właśnie dbałość o własne interesy i ich należyte zabezpieczenie uzewnętrznia się wyrażeniem woli uczestnictwa profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu sądowym. Stanowisko Sądu pierwszej instancji zakłada konieczność samodzielnego sporządzenia i terminowego wniesienia skargi, mimo zgłoszonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jednocześnie niekonsekwentnie dopuszcza wstrzymanie się z koniecznością uiszczenia wpisu sądowego od skargi, do czasu rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji, rozstrzygając kwestię przywrócenia terminu miał świadomość, że skarżący jest osobą w podeszłym wieku. Z akt sądowych dotyczących wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd mógł uzyskać także wiedzę o okolicznościach, które spowodowały wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postepowania sądowego. Z okoliczności sprawy wynika także, że skarżący niezwłocznie po otrzymaniu decyzji usiłował uzyskać pomoc prawną, a z wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi wynika wprost, że wniosek o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania skarżący sporządził po uzyskaniu porady w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej. Oczywistym jest, że okoliczność uzyskania błędnej porady prawnej sama przez się nie świadczy o braku winy strony w uchybieniu terminu i może przekładać się na brak realizacji obowiązku wniesienia skargi w ustawowym terminie, jednakże skorzystanie z możliwości złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania (jak wynika z akt sprawy na skutek uzyskania porady prawnej w punkcie bezpłatnych porad prawnych) nie wskazuje na uzyskanie błędnej porady prawnej. Wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania może bowiem zakończyć się przyznaniem prawa pomocy w zakresie całkowitym, a w konsekwencji, zgodnie ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, przyjęciem złożonego przez pełnomocnika wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. Brak jest podstaw do zróżnicowania sytuacji strony przy rozpoznaniu wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi w zależności od tego, czy sporządzony zostanie przez skarżącego czy przez profesjonalnego pełnomocnika wyznaczonego w drodze uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarga do sądu nie musi być sporządzana przez fachowego pełnomocnika, jednak prezentowane przez Sąd pierwszej instancji stanowisko prowadzi do wniosku, że skoro tak, to konieczne stałoby się oddalanie także wniosków o przywrócenie terminu wnoszonych przez pełnomocników wyznaczanych w drodze prawa pomocy. Jakkolwiek skarżący nie kwestionuje, że posiadał wiedzę o trybie i terminie zaskarżenia decyzji, to okoliczności sprawy, w tym podniesione w zażaleniu, wskazują, że nie jest osobą zaniedbującą własne sprawy, przeciwnie usiłował uzyskać prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z uwagi na skomplikowany, w jego ocenie, charakter sprawy, jednocześnie poszukując innych dróg do uzyskania pomocy prawnej – w ramach bezpłatnego dostępu do porad prawnych – w celu sporządzenia skargi do sądu, wniosku o przywrócenie terminu czy zażalenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie nie można zatem przypisać skarżącemu winy w uchybieniu terminu do wniesienia skargi z przyczyn wskazanych przez Sąd pierwszej instancji, co powodowało konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i zdecydowało o przywróceniu terminu. Skoro bowiem zgodnie z art. 86 § 1 p.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, to sąd na jej wniosek postanowi o przywróceniu terminu. Z powołanych względów Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 188 w zw. z art. 197 § 2 oraz art. 193 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.