III SA/Kr 371/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 lipca 2022 r. sprawy ze skargi E. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 grudnia 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Przedmiotem skargi E.Ł. (dalej: skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 9 grudnia 2021 r. (znak SKO-NP-4115-456/21) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] nr [....] z 20 lipca 2021 r., którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Pismem z 25 maja 2021 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad matką. Do wniosku załączyła m.in. orzeczenie o trwałej niezdolności matki do samodzielnej egzystencji. Skarżąca oświadczyła, że musiała zrezygnować z pracy żeby opiekować się niepełnosprawną matką. Po przeprowadzeniu wywiadów środowiskowych, organ I instancji decyzją z 20 lipca 2021 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Przytoczył ustalenia wywiadów środowiskowych, z których wynikało, że matka skarżącej jest osobą chodzącą i jest w stanie samodzielnie egzystować przez kilka godzin dziennie. Skarżąca, mieszkająca w domu obok, sprawuje opiekę nad matką w zakresie podawania lekarstw, higieny osobistej, przygotowywania posiłków, robienia zakupów, pomocy w dotarciu do lekarza, jak też utrzymania czystości w domu, pomiaru ciśnienia i cukru, palenia w piecu i przygotowywania opału oraz załatwiania niezbędnych spraw urzędowych. Organ ustalił, że skarżąca jest u matki, co najmniej pięć razy w ciągu dnia, co zajmuje jej około 8 godzin dziennie. W ocenie Wójta, zakres opieki nie ma charakteru tego rodzaju, żeby zmuszał skarżącą do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Niepełnosprawna nie jest obłożnie chora i nie wymaga całodobowej dyspozycji osoby sprawującej opiekę. Dodatkowo organ I instancji zaakcentował, że siostra skarżącej – D.H. – również jest obowiązana do alimentacji matki. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że przepisy nie uzależniają otrzymania świadczenia od sprawowania opieki przez całą dobę. Odwołująca się podała, że sprawuje opiekę nad matką, a to – w jej przypadku - wiąże się z rezygnacją z zatrudnienia. Organ II instancji decyzją z 9 grudnia 2021 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Zaznaczył, że w grupie osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności są osoby, które wymagają stałej, czy natychmiastowej pomocy opiekuna ale są też i takie osoby, które są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie, umożliwiając opiekunom zarobkowanie. Odwołując się do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 poz. 111 ze zm., dalej: ustawa) organ odwoławczy zaznaczył, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie wtedy, kiedy zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ II instancji podzielił zapatrywanie wyrażone w objętej odwołaniem decyzji, że czynności opieki, które wykonuje skarżąca, są wykonywane także przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je tak przed rozpoczęciem pracy, jak również po jej zakończeniu. Odnosząc się do ciążącego na siostrze skarżącej obowiązku alimentacyjnego względem matki, organ zaznaczył, że wykonywanie pracy zawodowej, zamieszkiwanie w innej miejscowości i posiadanie rodziny nie zwalniają tej osoby z obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek ten nie musi bowiem polegać tylko na osobistych staraniach, ale może przybrać formę np. finansowania usług opiekuńczych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną powyżej decyzję, skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez nią w celu sprawowania opieki nad matką, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Uzasadniając skargę podkreśliła, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia, która nie musi być opieką całodobową. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę. Odpowiadając na skargę, organ odwoławczy domagał się jej oddalenia, podtrzymując wyrażoną w zaskarżonej decyzji argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Na wstępie należy zaznaczyć, że sprawa – zgodnie z wnioskiem skarżącej – została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej: P.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Przechodząc do meritum sprawy Sąd stwierdza, że sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta nie narusza ani przepisów postępowania, ani prawa materialnego w stopniu nakazującym wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego. Skarga, jako niezasadna, podlegała zatem oddaleniu. Materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 17 ust. 1 ustawy. Wynika z niego, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (...) lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: K.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W prowadzonym postępowaniu organy administracji ustaliły, że matka skarżącej posiada orzeczenie o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji (orzeczenie z 26 lipca 2011 r., k. 36 akt administracyjnych). Jak przy tym zauważyły, orzeczenie to oznacza, że matka skarżącej została zakwalifikowana do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 3 pkt 21 lit 3 ustawy). Spełniona została tym samym jedna z przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy uprawniająca do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie było również sporne to, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką. Istota sprawy sprowadzała się natomiast do rozstrzygnięcia, czy zakres stwierdzonej w tej sprawie opieki uzasadniał rezygnację skarżącej z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W tak zarysowanym sporze, w ocenie Sądu, rację należało przyznać stanowisku wyrażonemu przez organy administracji publicznej. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zasadnie zwróciły uwagę organy na to, że matka skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą, która wymagałaby permanentnej opieki. Z akt sprawy wynika niezbicie, że osoba ta nie jest leżąca, nie jest też pampersowana. Porusza się o własnych siłach, używając do pomocy laski. Nadto, po przygotowaniu posiłku, nie wymaga ona karmienia ze strony innych osób. W zakresie zatem podstawowych czynności bieżącego, codziennego funkcjonowania, jest to osoba samodzielna. Ustalenia te wynikają z bezpośrednio przeprowadzonego dowodu w postaci wywiadu środowiskowego i informacji pochodzących wprost od skarżącej. Pozwalało to zasadnie uznawać, że ustalenia te odzwierciedlają rzeczywisty stan rzeczy. Powyższe, przy uwzględnieniu zakresu, charakteru i skali czynności opiekuńczych (por. niżej), nakazywało wyciągnąć wniosek, że czynności opiekuńcze realizowane przez skarżącą względem matki, nie są na tyle absorbujące, aby musiały być czynione przez osobę, która w tym celu, całkowicie rezygnuje z pracy. Takie czynności bowiem jak: pomoc przy zachowaniu higieny osobistej, czy w dotarciu do lekarza lub utrzymanie czynności w domu – nie mogą być ocenione jako na tyle angażujące opiekuna, aby wykluczały zupełnie aktywność zawodową. Z kolei czynności przygotowywania posiłków, czy robienia zakupów – są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym. Oznacza to, że czynności te, i tak wykonuje skarżąca w ramach zaspokajania potrzeb własnego gospodarstwa domowego, a zatem zakupy dla matki, czy posiłki, mogą być wykonywane przy okazji robienia własnych zakupów i przygotowywania własnych posiłków. Pozwala to przyjmować, że czynności te nie angażują specjalnie dodatkowego czasu skarżącej. Natomiast nie sposób uznać, że pomiar ciśnienia, czy cukru we krwi u osoby, która – jak ustalono – w zakresie szeregu życiowych czynności jest samodzielna – musi w ogóle wymagać jakiejkolwiek pomocy ze strony opiekuna. Są to proste czynności diagnostyczne, do których wykonania nie potrzeba żadnej właściwie wiedzy specjalistycznej, czy umiejętności, i które mogą być wykonywane przez samą zainteresowaną osobę. Z twierdzeń skarżącej nie wiadomo też, jakie sprawy urzędowe osoby niepełnosprawnej podejmuje ona w ramach pomocy matce. Z akt nie wynika przy tym, aby matka skarżącej (lat 84) była zaangażowana w szczególną ilość, złożonych spraw urzędowych, które musiałaby rozwiązywać skarżąca. Wobec braku w aktach bliższych danych w tym względzie – argument o niezbędności załatwiania takich właśnie spraw, jako mający uzasadniać rezygnację opiekuna z podejmowania zatrudniania – należało uznać za całkowicie pozbawiony racji. Reasumując, stwierdzony w tej sprawie stan zdrowia matki skarżącej, jak też zakres świadczonej opieki nakazywały przyjmować, że czynności opiekuńcze względem tej osoby, mogą być realizowane zarówno przed rozpoczęciem pracy, jak też i po jej zakończeniu. Brak było podstaw by uznawać, że opieka skarżącej nad matką uniemożliwia jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w ograniczonym choćby zakresie. Co więcej zauważyć trzeba, że z akt sprawy wynika, iż oprócz skarżącej, niepełnosprawna ma jeszcze drugą córkę, na której w równym stopniu ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny względem rodzica (art. 129 § 1 K.r.o.). Z akt sprawy można wnioskować, że siostra skarżącej nie choruje przewlekle, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, a stan jej zdrowia jest dobry (k. 14 akt administracyjnych). Sprawuje ona czasami opiekę nad matką (por. k. 15 a.a.). Jak przy tym podała – nie jest w stanie zapewnić matce stałej opieki ze względu na odległość dzielącą ją od miejsca zamieszkania matki i obowiązki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Zauważyć jednak należy, że siostra skarżącej mieszka w sąsiedniej miejscowości względem miejsca pobytu matki, a odległość ta nie jest znaczna (ok. 9 km). Nadto, uczynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu poprzez zapewnienie matce stosownej opieki i pomocy – jak trafnie wskazały orzekające organy administracji - niewątpliwie przybrać może także postać finansową, tj. przeznaczania części swoich dochodów na pokrycie koniecznych w tym względzie wydatków. Może to polegać np. na opłaceniu opiekunki osoby niepełnosprawnej lub pieniężnego wynagrodzenia tego spośród rodzeństwa zobowiązanego do opieki, które przejmuje na siebie znaczną część obowiązków względem niepełnosprawnego rodzica. Fakt podejmowania pracy zawodowej (w gospodarstwie rolnym) przez siostrę skarżącej, nie może – w ocenie Sądu - być postrzegany jako zwolnienie jej z obowiązku alimentacyjnego i przerzucenie tego obowiązku na inne osoby. Co więcej, okoliczność, że siostra skarżącej czasowo osobiście wykonuje czynności opiekuńcze nad matką (np. gdy skarżąca ma do załatwienia sprawy osobiste, k. 14 akt administracyjnych), jednoznacznie i bezspornie dowodzi, że dzieląca ich miejsca zamieszkania odległość (około 9 km) nie jest czynnikiem wykluczającym sprawowanie osobistych starań w opiece nad matką. Jak natomiast wyżej wskazano, spełnienie obowiązku alimentacyjnego polegać może nie tylko na osobistych staraniach (świadczeniu opieki), ale też na dostarczaniu środków finansowych, potrzebnych do zapewnienia tejże opieki. W realiach ocenianej sprawy, przyznanie skarżącej przedmiotowego świadczenia przerzucałoby na wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na córkach niepełnosprawnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 8 października 2021 r. sygn. II SA/Gl 766/21, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1148/21, wyrok WSA w Łodzi z 18 lutego 2022 r. sygn. II SA/Łd 894/21, wyrok WSA w Lublinie z 10 lutego 2022 r. sygn. II SA/Lu 807/21). Organy administracji zasadnie zatem przyjęły, że w przypadku skarżącej nie został spełniony, wynikający z art. 17 ust. 1 ustawy warunek występowania bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między sprawowaniem opieki, a rezygnacją z pracy opiekuna. Podkreślić bowiem należy, że z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...)". Świadczenie to przyznawane jest, aby rekompensować osobie sprawującej opiekę utratę dochodów, wynikającą z konieczności pielęgnacji niepełnosprawnego członka rodziny, wymuszającej rezygnację z pracy lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący o takie świadczenie musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzić musi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Sam fakt, że matka skarżącej jest niepełnosprawna w stopniu znacznym nie oznacza jeszcze, że spełnione są przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż sprawowanie tej opieki wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Jak zaś wyżej wskazano – w tej sprawie nie sposób przyjmować, że zakres opieki świadczonej matce, wymaga całkowitej rezygnacji skarżącej z zatrudnienia. Odnosząc się do argumentacji skargi należy zauważyć, że powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie był fakt, że skarżąca nie opiekuje się matką przez 24 godziny na dobę. Stwierdzenie tej okoliczności nie stanowiło samodzielnej przesłanki odmownego rozpatrzenia wniosku skarżącej. W istnieniu takiego stanu rzeczy organy natomiast trafnie poszukiwały części argumentacji dla przyjęcia, że zakres opieki nie jest tego rodzaju, że wymagałby rezygnacji z pracy zarobkowej. Reasumując, w ocenie Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy i szczegółowej analizie zgromadzonego materiału dowodowego. Materiał ten pozwolił na poprawne ustalenie istotnych okoliczności sprawy, w tym zakresu niezbędnej opieki i liczby osób obowiązanych do alimentacji. Poczynione ustalenia znalazły przy tym odzwierciedlenie w poprawnie zastosowanej normie prawnej i właściwie sporządzonym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze, sąd oddalił skargę, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a.