III SA/Kr 764/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi I. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 15 marca 2022 r. znak SKO.NP/4115/72/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Przedmiotem skargi I.K. (dalej: skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 15 marca 2022 r. (znak SKO.NP/4115/72/2022) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 31 stycznia 2022 r. (znak [...]), którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wnioskiem z 22 listopada 2021 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad jej niepełnosprawną matką, B.K. Do wniosku załączyła kopię orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jej matki. Skarżąca oświadczyła, że opieka obejmuje kąpiel i inną higienę, asekurację przy prowadzeniu do toalety, smarowanie maściami, przygotowywanie ubrań i ubieranie, ćwiczenia fizyczne, mierzenie ciśnienia i poziomu cukru, podawanie leków (2 razy dziennie), przygotowywanie i podawanie posiłków (5 razy dziennie), sprzątanie, pranie, prasowanie, umawianie wizyt lekarskich, opłacanie rachunków, robienie zakupów i realizację recept, pomoc w załatwianiu spraw urzędowych i czytanie pism urzędowych, ruch po domu, przygotowywanie opału i opalanie, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, układanie do snu, a w razie potrzeby także masaże i oklepywanie. Na wezwanie organu do złożenia oświadczenia, czy skarżąca rezygnuje z pobierania przyznanego jej uprzednio specjalnego zasiłku opiekuńczego, oświadczyła ona, że do złożonego wniosku załączyła oświadczenie, z którego wynika, że z momentem przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, rezygnuje z należnego jej specjalnego zasiłku opiekuńczego. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, organ I instancji decyzją z 31 stycznia 2022 r. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ ten ustalił, że skarżąca mieszka z matką, konkubentem i dwójką dzieci oraz z drugą córką niepełnosprawnej, M.K. Zdaniem Wójta, rozmiar obowiązków związanych z opieką nad matką nie wymaga pełnej dyspozycyjności i całodobowej opieki. Zaznaczył, że świadczenie mogłoby zostać przyznane, gdy osoba wymagająca opieki nie ma możliwości samodzielnego wykonywania wszelkich czynności życiowych, gdy jest leżąca. W ocenie organu, skarżąca jest zainteresowana świadczeniem pielęgnacyjnym (2119 zł) ze względu na to, że jest to świadczenie wyższe od przyznanego jej specjalnego zasiłku opiekuńczego (620 zł). Organ zwrócił przy tym uwagę, że również pozostałe dzieci osoby niepełnosprawnej – w tym mieszkająca z matką druga jej córka – są zobowiązane do wypełniania obowiązku alimentacyjnego względem matki. Wójta podkreślił, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała po ukończeniu 18. roku życia, zatem nie została także spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: ustawa). Końcowo, organ dodał, że do wniosku nie zostało dołączone oświadczenie o rezygnacji skarżącej z pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednakże wobec przekroczenia przez skarżącą kryterium dochodowego – od stycznia 2022 r., świadczenie to nie jest jej wypłacane. W odwołaniu od opisanej wyżej decyzji skarżąca podniosła naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy poprzez nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13). Zaznaczyła również, że z treści złożonego na etapie postępowania administracyjnego oświadczenia jednoznacznie wynika intencja wyboru świadczenia dla niej korzystniejszego. Decyzją z 15 marca 2022 r. organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Podzielając zarzuty dotyczące powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdził, że zaskarżona decyzja ostatecznie odpowiada jednak prawu. W ocenie organu II instancji, w przypadku odwołującej się nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Sama pomoc osobie wymagającej opieki w większości czynności deklarowanych przez skarżącą należy do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie musi być sprawowana w sposób ciągły. Ponadto organ zwrócił uwagę, że zobowiązane do alimentacji są także pozostałe córki – M.K. (mieszkająca z matką, właścicielka gospodarstwa rolnego) i E.K. (aktywna zawodowo). Odnosząc się do problemu specjalnego zasiłku opiekuńczego SKO przyznało, że aspekt zbiegu świadczeń zaktualizowałby się dopiero, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność pobierania przez skarżącą innego świadczenia, co w tej sprawie nie występuje. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję, skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 ustawy poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną, nie wypełnia ustawowej przesłanki przyznania świadczenia. Skarżąca – powołując się na judykaty sądowoadministracyjne – podkreśliła, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, zaś – w rozumieniu wskazanego wyżej przepisu – ma to być opieka stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie. W sprawowaniu opieki chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie, których – z uwagi na niepełnosprawność – osoba ta nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Odpowiadając na skargę, organ odwoławczy domagał się jej oddalenia, podtrzymując wyrażoną w zaskarżonej decyzji argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Na wstępie należy zaznaczyć, że sprawa – zgodnie z wnioskiem skarżącej – została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej: P.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Przechodząc do meritum sprawy, Sąd stwierdza, że sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że zaskarżona decyzja nie narusza ani przepisów postępowania, ani prawa materialnego w stopniu nakazującym wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego. Skarga, jako niezasadna, podlegała zatem oddaleniu. Materialnoprawną podstawę decyzji wydanych przez organy obu instancji stanowił art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: ustawa). Z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: K.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W prowadzonym postępowaniu organy administracji ustaliły, że matka skarżącej posiada orzeczenie znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie z 15 września 2021 r.). Spełniona została tym samym jedna z przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy uprawniająca do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie było również sporne to, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką. Istota sprawy sprowadzała się natomiast do rozstrzygnięcia tego, czy zakres stwierdzonej w tej sprawie opieki uzasadniał rezygnację skarżącej z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W tak zarysowanym sporze, w ocenie Sądu, rację należało przyznać stanowisku wyrażonemu przez organy administracji publicznej. W pierwszej kolejności podkreślić należy, że zasadnie zwróciły uwagę organy na to, że matka skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą, która wymagałaby permanentnej opieki. Z akt sprawy wynika niezbicie, że osoba ta nie jest leżąca, porusza się o własnych siłach, jest osobą kontaktową (s. 3 i 4 wywiadu środowiskowego), nie używa także pieluchomajtek. Można zatem zasadnie uznać, że w zakresie podstawowych czynności bieżącego, codziennego funkcjonowania, jest to osoba samodzielna. Ustalenia te wynikają z bezpośrednio przeprowadzonego dowodu w postaci wywiadu środowiskowego i informacji pochodzących wprost od skarżącej. Pozwalało to zasadnie uznawać, że ustalenia te odzwierciedlają rzeczywisty stan rzeczy. Powyższe, przy uwzględnieniu zakresu, charakteru i skali czynności opiekuńczych (por. niżej), nakazywało wyciągnąć wniosek, że czynności opiekuńcze realizowane przez skarżącą względem matki, nie są na tyle absorbujące, aby musiały być czynione przez osobę, która w tym celu całkowicie rezygnuje z pracy. Takie czynności bowiem jak: pomoc przy zachowaniu higieny osobistej, umawianie wizyt lekarskich, układanie do snu czy pomoc w ubieraniu – nie mogą być ocenione jako na tyle angażujące opiekuna, aby wykluczały zupełnie jego aktywność zawodową. Czynności te mogą być bowiem wykonywane zarówno przed, jak i po pracy. Z kolei czynności przygotowywania posiłków, sprzątania, robienia zakupów, czy związane z ogrzewaniem domu – są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym. Oznacza to, że czynności te i tak wykonuje skarżąca w ramach zaspokajania potrzeb gospodarstwa domowego, w którym mieszka. Pozwala to przyjmować, że zakupy dla matki, czy przygotowywanie jej posiłków, mogą być wykonywane przy okazji robienia własnych zakupów i przygotowywania własnych posiłków, zwłaszcza, że skarżąca i jej matka mieszkają w tym samym domu. Powyższe prowadzi do wniosku, że czynności te nie angażują specjalnie dodatkowego czasu skarżącej (por. wyroki WSA w Gdańsku z 15 kwietnia 2021 r. sygn. III SA/Gd 71/21 oraz WSA we Wrocławiu z 18 marca 2021 r. sygn. IV SA/Wr 39/21). Nie sposób także przypisać decydującego znaczenia dla oceny rezygnacji z pracy zawodowej skarżącej podanym przez nią (tabela, zał. 5 a.a.) okolicznościom dotyczącym konieczności przeprowadzania u matki pomiaru ciśnienia, czy cukru we krwi, wykonywaniu ćwiczeń fizycznych, jak też masaży i oklepywań. Prócz lakonicznej uwagi "tak", dotyczącej wykonywania opieki w tym zakresie, skarżąca nie wskazała częstotliwości tych aktywności, zaś w przypadku ostatnich z wymienionych czynności sama przyznała, że wykonywane są one jedynie "od potrzeby". Z twierdzeń skarżącej nie wiadomo też, jakie sprawy urzędowe osoby niepełnosprawnej podejmuje ona w ramach pomocy matce. Z akt nie wynika przy tym, aby matka skarżącej była zaangażowana w szczególną liczbę złożonych spraw urzędowych, które musiałaby rozwiązywać skarżąca. Wobec braku w aktach bliższych danych w tym względzie – argument o niezbędności załatwiania takich właśnie spraw, jako mający uzasadniać rezygnację opiekuna z podejmowania zatrudniania – należało uznać za całkowicie pozbawiony racji. Również wskazywana przez skarżącą konieczność asekuracji matki przy prowadzeniu do toalety – w obliczu tego, że matka skarżącej porusza się samodzielnie (co wynika wprost w przeprowadzonego w sprawie wywiadu) – nie stanowi uzasadnienia dla przyznania wnioskowanego świadczenia. Reasumując, stwierdzony w sprawie stan zdrowia matki skarżącej, jak też zakres świadczonej opieki nakazywały przyjąć, że czynności opiekuńcze względem tej osoby, mogą być realizowane zarówno przed rozpoczęciem pracy, jak też i po jej zakończeniu. Brak było podstaw by uznać, że opieka skarżącej nad matką uniemożliwia jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w ograniczonym choćby zakresie. Co więcej zauważyć trzeba, że oprócz skarżącej, niepełnosprawna ma jeszcze dwie córki, na których w równym stopniu ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny względem rodzica (art. 129 § 1 K.r.o.). Z akt sprawy wynika, że druga z córek ma 32 lata, mieszka wraz z matką i jest właścicielką gospodarstwa rolnego. Z kolei trzecia córka ma 35 lat, mieszka w odległości około 20 km od matki i pracuje zawodowo. Skarżąca nie podnosi obiektywnych okoliczności uniemożliwiających wypełnianie obowiązku alimentacyjnego względem matki przez pozostałe jej córki (przykładowo takich jak przewlekła choroba, orzeczenie o niepełnosprawności, przebywanie w zakładzie karnym), zaś wiek sióstr skarżącej i ich aktywność zawodowa, czynią zupełnie niezrozumiałą uwagę, że niepełnosprawna "może liczyć tylko na pomoc córki I." (s. 3 wywiadu środowiskowego). Zaakcentować dodatkowo należy, że jedna z sióstr skarżącej mieszka wraz z matką, co zdecydowanie ułatwia dokonywanie osobistych starań w opiece nad niepełnosprawną. Pomijając powyższe, Sąd zwraca uwagę, że uczynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu poprzez zapewnienie matce stosownej opieki i pomocy niewątpliwie przybrać może także postać finansową, tj. przeznaczania części swoich dochodów na pokrycie koniecznych w tym względzie wydatków. Może to polegać np. na opłaceniu opiekunki osoby niepełnosprawnej lub pieniężnego wynagrodzenia tego spośród rodzeństwa zobowiązanego do opieki, które przejmuje na siebie znaczną część obowiązków względem niepełnosprawnego rodzica. Fakt podejmowania pracy zawodowej (w tym w gospodarstwie rolnym), nie może – w ocenie Sądu – być postrzegany jako zwolnienie jej z obowiązku alimentacyjnego i przerzucenie tego obowiązku na inne osoby. W realiach ocenianej sprawy, przyznanie skarżącej przedmiotowego świadczenia przerzucałoby na wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na córkach niepełnosprawnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 8 października 2021 r. sygn. II SA/Gl 766/21, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1148/21, wyrok WSA w Łodzi z 18 lutego 2022 r. sygn. II SA/Łd 894/21, wyrok WSA w Lublinie z 10 lutego 2022 r. sygn. II SA/Lu 807/21). Organy administracji zasadnie zatem przyjęły, że w przypadku skarżącej nie został spełniony, wynikający z art. 17 ust. 1 ustawy warunek występowania bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między sprawowaniem opieki, a rezygnacją z pracy opiekuna. Podkreślić bowiem należy, że z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...)". Świadczenie to przyznawane jest, aby rekompensować osobie sprawującej opiekę utratę dochodów, wynikającą z konieczności pielęgnacji niepełnosprawnego członka rodziny, wymuszającej rezygnację z pracy lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący o takie świadczenie musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzić musi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Sam fakt, że matka skarżącej jest niepełnosprawna w stopniu znacznym nie oznacza jeszcze, że spełnione są przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż sprawowanie tej opieki wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Jak zaś wyżej wskazano – w tej sprawie nie sposób przyjmować, że zakres opieki świadczonej matce, wymaga całkowitej rezygnacji skarżącej z zatrudnienia. Odnosząc się do wywodów zawartych w skardze należy zauważyć, że pismo to nie przedstawia argumentacji odnoszącej się do realiów tej konkretnej sprawy. Stwierdzić trzeba, że organy administracji nie czyniły skarżącej zarzutów, że ta nie opiekuje się matką przez 24 godziny na dobę. Okoliczność taka nie stanowiła przesłanki odmownego rozpatrzenia wniosku skarżącej. Stwierdzenie, że zakres opieki nie jest tego rodzaju, że wymagałby rezygnacji z pracy zarobkowej zostało natomiast uzasadnione innymi, powołanymi wyżej uwarunkowaniami. Reasumując, w ocenie Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy i szczegółowej analizie zgromadzonego materiału dowodowego. Materiał ten pozwolił na poprawne ustalenie istotnych okoliczności sprawy, w tym zakresu niezbędnej opieki i liczby osób obowiązanych do alimentacji. Poczynione ustalenia znalazły przy tym odzwierciedlenie w poprawnie zastosowanej normie prawnej i właściwie sporządzonym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze, sąd oddalił skargę, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a.