IV SA/Wr 240/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 października 2022 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 18 lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę w całości; II. przyznaje radcy prawnemu K. O. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym 23 % VAT tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W dniu 15 grudnia 2021 r. B. S. złożył do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem J. S. Do wniosku strona załączyła orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 8 grudnia 2021 r., zaliczające ojca wnioskodawcy do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Decyzją z dnia 21 grudnia 2021 r. nr [...] Burmistrz S. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Organ pierwszej instancji wskazał, że niepełnosprawność ojca powstała w wieku 80 lat, zatem nie została spełniona jedna z przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole. W odwołaniu od decyzji strona wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji wskazując, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części tej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Poza tym wnioskodawca zaznaczył, że ojciec ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy osób drugich przez całą dobę. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia 18 lutego 2022 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium wyjaśniło, że w odniesieniu do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wieku powstania niepełnosprawności. Według SKO, w niniejszej sprawie nie występuje jednak związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia a wykonywaną przez niego opieką nad ojcem, bowiem zakres sprawowanej opieki nad ojcem nie stoi na przeszkodzie do podjęcia zatrudnienia. Nie chodzi bowiem tylko o czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, zapewnieniem leków i opieki lekarskiej. Obowiązki tego rodzaju można pogodzić z pracą zawodową, co nie znaczy, że jest to zawsze proste. Wnioskodawca sprawuje opiekę nad ojcem polegającą na pomocy w czynnościach życia codziennego. Wykonuje czynności obsługowe, dostarcza zakupy i lekarstwa, zapewnia kontakty z lekarzem, przygotowuje posiłki, dba o czystość w domu oraz o higienę, dostarcza opał oraz dba o zapewnienie odpowiedniej temperatury w mieszkaniu ojca. Taki rozmiar sprawowanej opieki nie uniemożliwia stronie podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. SKO zaznaczyło, że ojciec strony ma również dwie córki, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ojca. Realizacja tego obowiązku może mieć wymiar również finansowy, tj. sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanych krewnych sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Chociaż obie siostry wnioskodawcy ze względu na odległe zamieszkanie (I., G.) nie mogą sprawować osobistej opieki nad ojcem, to w ramach obowiązku alimentacyjnego wobec ojca, mogą część osiąganych dochodów przeznaczyć na sfinansowanie opieki sprawowanej przez brata. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na powyższą decyzję skarżący, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zarzucił organowi naruszenie art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez uznanie, że skarżący może podjąć zatrudnienie i jednocześnie sprawować opiekę nad ojcem oraz uznanie, że ojciec strony nie wymaga stałej i ciągłej opieki osoby trzeciej. Ojciec ma bowiem 85 lat, jest osobą schorowaną, nie widzącą, cierpiącą na cukrzycę i zaniki pamięci. Wymaga opieki 24 godziny na dobę i nie jest w stanie praktycznie nic samodzielnie zrobić. Skarżący przychodzi do mieszkania ojca skoro świt, pali w piecu, przygotowuje śniadanie, pomaga w porannej toalecie, robi zakupy, zajmuje się domem, robi obiad, kolację i pilnuje, aby ojciec o odpowiednich godzinach przyjął lekarstwa. Ojciec nie jest w stanie włożyć paska do glukometru i zmierzyć poziom cukru, zrobić zastrzyk czy wziąć leki. Nie może zostawić ojca nawet na kilka godzin, o co ma pretensje żona skarżącego. Skarżący mieszka w odległości 200 m od ojca, nieustannie u niego przebywa, wraca do domu jedynie na noc, ale też nie zawsze. Nie jest więc w stanie pogodzić opieki nad ojcem z pracą zawodową. Skarżący utrzymuje się jedynie ze skromnej emerytury swojej żony (ok. 800 zł),ponieważ nie ma żadnych dochodów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej u.ś.r.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie pozostaje charakter sprawowanej przez stronę opieki nad niepełnosprawnym ojcem, a właściwie jego ocena pod kątem spełnienia ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest ustalenie czy zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad ojcem rzeczywiście uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia. Wskazać trzeba, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że aby można było mówić o opiece, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1146/20 i wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej jako "CBOSA"). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA. Świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą w jakikolwiek sposób zarobkować z uwagi na intensywność sprawowanej opieki i zależność egzystencji osoby niepełnosprawnej od obecności opiekuna. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. Należy też zaznaczyć, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W niniejszej sprawie nie budziło wątpliwości organów, że skarżący jest osobą zobowiązaną do alimentacji swojego ojca, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki. Organ zakwestionował natomiast związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21). Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, w szczególności z przeprowadzonego w dniu 20 grudnia 2021 r. wywiadu środowiskowego, skarżący zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną. Małżonkowie utrzymują się z emerytury żony skarżącego. Skarżący opiekuje się zamieszkującym w pobliżu ojcem, który choruje na cukrzycę, choroby układu krążenia (by pasy), zaćmę, reumatyzm i cierpi na zaniki pamięci. Natomiast z załączonej do skargi karty informacyjnej ze szpitala z dnia 23 czerwca 2021 r. wynika, że ojciec strony choruje na cukrzycę, migotanie przedsionków, POCHP, przewlekła niewydolność serca, miażdżycę, nadciśnienie tętnicze, przerost prostaty, zwyrodnienie stawów. Leczony był z powodu przewlekłego świądu skóry, w wyniku zastosowanego lecenia uzyskano znaczną poprawę i pacjenta wypisano do domu w stanie ogólnym dobrym. Ponadto na nosie stwierdzono zmianę guzkową, odpowiadającą klinicznie rakowi podstawnokomórkowemu, z zaleceniem usunięcia tej zmiany w poradni chirurgii plastycznej. W trakcie konsultacji psychiatrycznej stwierdzono łagodne zaburzenia funkcji poznawczych. Jak oświadczył skarżący, przynosi ojcu zakupy, wykupuje leki, sprząta, gotuje, pali w piecach, podaje leki, pierze pościel i inne rzeczy, jeździ z ojcem do lekarzy; w mieszkaniu ojca przebywa większość doby, czasami nawet w nocy. Mając na uwadze powyższe ustalenia w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie spełnione zostały jedynie dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i jego ojca w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast, jak zasadnie uznały organy, odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki - to jest brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad ojcem. Zakres sprawowanej opieki nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka nad ojcem ogranicza się bowiem do podawania posiłków i leków oraz wykupywania leków i towarzyszenia przy wizytach lekarskich, przy czym nie wynika, aby ojciec miał problemy z samodzielnym spożywaniem posiłków i przyjmowaniem leków. Jednakże wykonywanie tych czynności przez skarżącego możliwe byłoby również po podjęciu przez niego pracy zarobkowej (przed rozpoczęciem lub po zakończeniu obowiązków zawodowych). Natomiast pozostałe czynności wykonywane przez skarżącego (przynoszenie ojcu zakupów, gotowanie, sprzątanie, palenie w piecach, pranie pościeli i innych rzeczy) związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego i z pewnością nie kolidują z podjęciem zatrudnienia przez skarżącego. Tego rodzaju czynności wykonuje bowiem wiele pracujących osób, poza godzinami pracy. Zaznaczyć należy, że pozostawanie w gotowości do zapewnienia wsparcia, opieki i pomocy potrzebującym tego rodzicom jest powinnością każdego dorosłego dziecka, szczególnie w zakresie rozmiaru pomocy jakiej udziela skarżący, co nie jest równoznaczne z niezdolnością tych osób do wykonywania pracy zawodowej. Jak zasadnie zauważono w zaskarżonej decyzji, w bezspornych okolicznościach niniejszej sprawy, opieka sprawowana nad ojcem przez skarżącego, nie jest na tyle absorbująca, że uniemożliwia skarżącemu jakąkolwiek aktywność zawodową w ramach definicji zawartej w art. 3 pkt 21 ustawy, skoro może być sprawowana tylko przez część dnia. Ponadto skarżący ma dwoje rodzeństwa, które również obciążone jest obowiązkiem alimentacyjnym wobec ojca i w miarę swoich możliwości winno wypełnić ten obowiązek w formie bezpośredniej opieki albo też współfinansować osobę sprawującą opiekę nad ojcem lub też usługi opiekuńcze świadczone przez powołane do tego instytucje. Z wypełniania obowiązku alimentacyjnego nie zwalnia zamieszkiwanie nawet w znacznej odległości. Z obowiązku alimentacyjnego można uwolnić się jedynie w toku stosownego postępowania przed sądem powszechnym. Wbrew zarzutom skargi, organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie, nie naruszając art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W związku z tym należy zaaprobować stanowisko obu organów orzekających w sprawie, zobowiązanych do działania na podstawie i w granicach prawa (art. 6 k.p.a.), że świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych i prawnych skarżącemu nie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art.17 ust. 1 pkt 4 ustawy, bowiem sprawowana przez niego opieka nad niepełnosprawnym ojcem nie była opieką wymagającą nie podejmowania i rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stwierdzenie powyższego oznacza, że zarzuty skargi przedstawiają się jako bezzasadne, co obligowało Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu do jej oddalenia w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a.