I GSK 721/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Michał Kowalski Sędzia NSA Joanna Salachna Sędzia del. WSA Izabella Janson (spr.) Protokolant Katarzyna Domańska po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 grudnia 2019 r. sygn. akt III SA/Po 747/18 w sprawie ze skargi M.L. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 13 sierpnia 2018 r. nr 3001-IEE.711.395.2018 w przedmiocie uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym za nieuzasadnione 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postepowania kasacyjnego w całości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 18 grudnia 2019r., sygn. akt III SA/Po 747/18 na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019r., poz. 2325, obecnie Dz.U. z 2023r., poz. 259, dalej: "p.p.s.a.") oddalił skargę M. L. (dalej też: strona", "skarżący") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu (dalej też: "DIAS") z 13 sierpnia 2018r., nr 3001-IEE.711.395.2018 w przedmiocie uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym za nieuzasadnione. W skardze kasacyjnej skarżący zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych oświadczając, że koszty te nie zostały zapłacone w całości, ani w części. Wniósł również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: I. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, t.j.: a) art. 3 § 1 i 2 pkt 2 w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że działanie organów administracji publicznej było prawidłowe, co uzasadniało oddalenie skargi, b) art. 33 § 1 pkt 1 i pkt 2 oraz pkt. 8 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez przyjęcie, że w stanie faktycznym i prawnym sprawy w sposób prawidłowo wszczęto egzekucję istniejącego, wymagalnego obowiązku i nie było podstaw do wstrzymania wykonalności tytułów wykonawczych, zaś zastosowany środek egzekucji nie był zbyt uciążliwy dla skarżącego II. Naruszenie prawa materialnego: w postaci art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej. Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować. W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach. Przed dokonaniem oceny zarzutów zgłoszonych w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. wstępnego zaznaczenia wymaga, że nie każde naruszenie przepisów postępowania może stanowić podstawę kasacyjną, ale tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed Sądem I instancji. Oznacza to, że obowiązkiem autora skargi kasacyjnej jest wykazanie, że gdyby do zarzucanego naruszenia przepisów postępowania nie doszło, to wyrok Sądu I instancji byłby inny. Innymi słowy, w skardze kasacyjnej należy wskazać przepisy, które zdaniem jej autora zostały naruszone oraz uzasadnić na czym konkretnie to naruszenie polegało, a także co istotne wykazać, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej zobowiązany jest więc uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia w takim stopniu, że gdyby do nich nie doszło, to wyrok Sądu I instancji byłby inny. Do Naczelnego Sądu Administracyjnego nie należy jednakże wyciąganie z treści uzasadnienia skargi kasacyjnej przytoczonych tam zarzutów i wiązanie ich z powołanymi tam przepisami w celu uzupełnienia wskazanej w petitum skargi kasacyjnej podstawy kasacyjnej (por. wyrok NSA z 13 listopada 2007r.,I FSK 1448/06). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie podkreślał, że nie ma on obowiązku formułowania za stronę zarzutów kasacyjnych na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej, ani też zastępować autora skargi kasacyjnej w zakresie uzasadnienia zarzutów. Istotne jest oddzielenie podstawy kasacyjnej od jej uzasadnienia, które jest niezbędnym elementem skargi kasacyjnej (zob. wyroki NSA z 19 marca 2014r., II GSK 16/13 i 17 lutego 2015r., II OSK 1695/13). Z punktu widzenia przedstawionych uwag, według Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzić należało, że rozpoznawana skarga kasacyjna nie spełnia wymogów wynikających z art. 176 p.p.s.a., a zatem nie mogła zasługiwać na uwzględnienie. Zaznaczenia wymaga, że w praktyce orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego nie dochodzi do automatycznego dyskwalifikowania skarg kasacyjnych, w sytuacji gdy zarzuty kasacyjne nie w pełni spełniają wymogi konstrukcyjne określone w art. 176 p.p.s.a., czego potwierdzeniem jest uchwała NSA z 26 października 2009r., sygn. akt I OPS 10/09. Naczelny Sąd Administracyjny nie może jednak zasadniczo we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować (por. wyrok NSA z 27 stycznia 2015r., sygn. II GSK 2140/13), chyba że umożliwia to powołana choćby niedoskonale podstawa prawna, a wadliwość zarzutu jest możliwa do usunięcia poprzez analizę argumentacji uzasadnienia środka odwoławczego (por. wyrok NSA z 22 sierpnia 2012r., I FSK 1679/11). Na podstawie art. 33 § 1 u.p.e.a. podstawą zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej może być: 1) wykonanie lub umorzenie w całości albo w części obowiązku, przedawnienie, wygaśnięcie albo nieistnienie obowiązku; 2) odroczenie terminu wykonania obowiązku albo brak wymagalności obowiązku z innego powodu, rozłożenie na raty spłaty należności pieniężnej; 3) określenie egzekwowanego obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z orzeczenia, o którym mowa w art. 3 i 4 ; 4) błąd co do osoby zobowiązanego; 5) niewykonalność obowiązku o charakterze niepieniężnym; 6) niedopuszczalność egzekucji administracyjnej lub zastosowanie środka egzekucyjnego; 7) brak uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia, o którym mowa w art. 15 § 1; 8) zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego; 9) prowadzenie egzekucji przez niewłaściwy organ egzekucyjny; 10) niespełnienie w tytule wykonawczym wymogów określonych w art. 27, a w zagranicznym tytule wykonawczym - wymogów określonych w art. 102 ustawy o wzajemnej pomocy. Stosownie zaś do art. 34 § 1 u.p.e.a. zarzuty zgłoszone na podstawie art. 33 pkt 1-7, 9 i 10, a przy egzekucji obowiązków o charakterze niepieniężnym - także na podstawie art. 33 pkt 8, organ egzekucyjny rozpatruje po uzyskaniu stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów, z tym, że w zakresie zarzutów, o których mowa w art. 33 pkt 1-5, wypowiedź wierzyciela jest dla organu egzekucyjnego wiążąca. W rozpatrywanej sprawie organ egzekucyjny, który nie jest wierzycielem, obowiązany był uzyskać stanowisko wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów. Zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2019, poz. 300) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Należności objęte postępowaniem egzekucyjnym nie wygasły wskutek przedawnienia. Zarzut wskazany w art. 33 § 1 pkt 2 u.p.e.a. dotyczy odroczenia terminu wykonania obowiązku albo braku wymagalności obowiązku z innego powodu oraz rozłożenia na raty spłaty należności pieniężnej. Przez wymagalność rozumie się taką cechę obowiązku administracyjnego, która zezwala organom państwowym domagać się od zobowiązanego wykonania obowiązku i w razie oporu stosować przymus państwowy. Należy tu rozróżnić wymagalność obowiązku wynikającego z mocy samego prawa oraz obowiązku nałożonego w drodze aktów indywidualnych organów administracji publicznej. W tym pierwszym przypadku (który wystąpił w rozpatrywanej sprawie) obowiązek staje się wymagalny w sytuacji, gdy zobowiązany znajdzie się w sytuacji, z którą dyspozycja normy prawa wiąże jego powstanie. Możliwość złożenia ww. zarzutu związana jest z zamieszczonym w przepisach ustawy egzekucyjnej zakazem badania przez organ egzekucyjny zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. W ramach tego zarzutu nie mieści się rozpatrywanie kwestii związanych z (subiektywnym) przekonaniem zobowiązanego o konieczności określenia dochodzonego zobowiązania w drodze aktu administracyjnego, w sytuacji gdy wynika on bezpośrednio z mocy samego prawa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący we wniesionej skardze kasacyjnej nie zdołał podważyć stanowiska Sądu I instancji, którym stwierdzono niezasadność zarzutu zastosowania zbyt uciążliwego środka zabezpieczającego. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że sednem zarzutu opartego na przesłance "zastosowania zbyt uciążliwego środka" jest stwierdzenie, że organ egzekucyjny spośród kilku możliwych środków, z których każdy prowadziłby do osiągnięcia tożsamego rezultatu, wybrał środek powodujący największą dolegliwość dla zobowiązanego. Dla skuteczności takiego zarzutu, zobowiązana musiałaby wykazać w pierwszej kolejności, że organ egzekucyjny miał w ogóle wybór jednego z kilku środków zmierzających bezpośrednio do realizacji zobowiązania. Ponadto powinien był wykazać, że organ egzekucyjny wybrał środek, który w konkretnych okolicznościach okazał się dla zobowiązanego najbardziej dolegliwy. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie miała miejsca, ponieważ skarżący nie wskazał konkurencyjnego środka w postępowaniu egzekucyjnym, mniej dla niego uciążliwego, który jednocześnie prowadziłby do osiągnięcia tożsamego rezultatu. Natomiast zajęcie wierzytelności z rachunków bankowych zobowiązanego w świetle u.p.e.a. stanowi jeden z mniej uciążliwych środków egzekucyjnych. W przypadku prowadzenia takiej egzekucji zobowiązany zostaje ograniczony w prawie udzielania zleceń, rozliczeń pieniężnych i to jedynie do wysokości należności, która podlega egzekucji. Rachunek pozostaje więc otwarty, a zobowiązany może dysponować swobodnie nadwyżką ponad zajętą kwotę. Dodatkowo stwierdzić należy, że zarzut zastosowania zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego nie mógł prowadzić do wstrzymania egzekucji w ogóle, ale winien skierować ją do innych składników majątkowych skarżącego .Za niezasadny należało także uznać zarzut naruszenia art. 8 k.p.a. błędnie wskazany jako zarzut naruszenia prawa materialnego. Zarzut ten nie został, mimo istniejącego obowiązku, w żaden sposób uzasadniony. Zgodnie z wymogami ustawowymi określonymi w art. 174 pkt 2 i art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w ramach zarzutu naruszenia przepisów postępowania wnoszący skargę kasacyjną powinien nie tylko wskazać przepis procesowy (z podaniem konkretnej jednostki redakcyjnej), ale również wyjaśnić, na czym polega jego naruszenie oraz wykazać, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a więc taki, że gdyby do niego nie doszło to zostałoby podjęte rozstrzygnięcie o innej treści. Brak stwierdzenia przez organ egzekucyjny naruszeń procedury administracyjnej wskazuje, wbrew twierdzeniom wnoszącego skargę kasacyjną, że Sąd I instancji prawidłowo zastosował wskazane w skardze kasacyjnej przepisy p.p.s.a., tj. art. 3 § 1 i 2 oraz art. 151 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Tym samym nie doszło również do naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a., w myśl którego Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Sąd nie naruszył także art. 3 § 2 p.p.s.a., skoro przedmiotem rozpoznania było postanowienie oddalające skargę na czynności egzekucyjne, a więc akt wymieniony w pkt 2 tego przepisu. Mając na względzie powyższe, uznając skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 206 i art. 207 § 2 p.p.s.a., odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, mając na uwadze charakter rozpoznawanej sprawy oraz wynikającą z akt sprawy trudną sytuację życiową skarżącego, który miałaby zostać obciążony kosztami postępowania. Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu.