II SA/Gl 1618/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 maja 2026 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 października 2025 r. nr 010070/680/106204/2025; 518530046 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 2 kwietnia 2025 r., nr postępowania 518530046.

Decyzją z dnia 2 kwietnia 2025 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej: "ZUS"), znak sprawy [...], w postępowaniu nr [...], działając na podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 508 – dalej: u.p.p.), orzekając wobec J. S. (dalej: strona, skarżący, wnioskodawca), po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r., odmówił prawa do tego świadczenia. W decyzji wskazano, że strona nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Na podstawie wyroku sądu powszechnego z dnia [...] r. miejsce zamieszkanie dziecka jest przy matce. Wnioskodawca nie dostarczył nowszego dokumentu potwierdzającego zmianę rozstrzygnięcia sądowego. Strona złożyła odwołanie do Prezesa ZUS, w którym nie zgadzała się z rozstrzygnięciem. Podano m. in., że dzieci mieszkają z wnioskodawcą od 20 stycznia 2025 r. Tam uczęszczają do pobliskiej szkoły. To wnioskodawca sprawuje faktyczną opiekę nad synami. Wniosek o zmianę wyroku rozwodowego został złożony w Sądzie Rejonowym w dniu 31 października 2024 r. i oczekuje na załatwienie. Sąd ten zasądził od matki alimenty na rzecz małoletnich dzieci z klauzulą natychmiastowej wykonalności od [...] roku. W dniu 28 października 2025 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, dalej - k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania, decyzją nr postępowania jw., orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podano m. in., że rozstrzygnięcie organu I instancji jest prawidłowe. Odwołujący się nie spełniał warunków do przyznania świadczenia, określonych w art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a oraz art. 22 u.p.p., bowiem zgodnie z rozstrzygnięciem sądowym dziecko ma miejsce zamieszkania przy matce. Ta swój wniosek złożyła w dniu 2 lutego 2024 r. i po jego rozpatrzeniu zostało jej przyznane świadczenie wychowawcze w powyższym okresie. Odwołujący się swój analogiczny wniosek złożył w dniu 20 stycznia 2025 r. Przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie wychowawcze ZUS zobowiązany jest uwzględnić treść wyroku sądowego, przy czym nie jest uprawniony do dokonywania ustalenia, czy wyrok jest realizowany przez oboje rodziców. Jednocześnie, zgodnie z treścią art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 468 – dalej: k.p.c.) orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w przewidzianych przez prawo przypadkach także inne osoby. Strona złożyła skargę na decyzję Prezesa ZUS. Wskazała, że dzieci zamieszkują ze skarżącym od 16 stycznia 2025 r. i uczą się w pobliskiej szkole. U niego są także zameldowane. Matka dzieci od ww. daty nie sprawuje opieki nad synami i mieszka na stałe ponad 400 km od miejsca ich pobytu. Sąd Rejonowy swym orzeczeniem z dnia [...] r. przyznał skarżącemu wyłączną pieczę nad dziećmi. Nie mógł tego uczynić z datą wsteczną. Nadal toczą się sprawy o znęcanie nad dziećmi i ograniczenie matce praw rodzicielskich. Od niej zasądzono też alimenty na rzecz dzieci począwszy od stycznia 2025 r. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. W myśl art. 4 ust. 1 u.p.p. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Z kolei zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p. świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a u.p.p. Ustawodawca w art. 22 u.p.p. rozwiązał również kwestię, gdy do świadczenia uprawniona jest więcej niż jedna osoba. Przepis ten stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Organ przyjął stanowisko o sprawowaniu opieki nad dzieckiem przez matkę wyłącznie w oparciu o orzeczenie sądu powszechnego. Oznacza to, że organ sprawowanie opieki wiąże nie tyle z rzeczywistym podejmowaniem czynności opiekuńczych w relacji rodzic – dziecko, lecz z prawnym uprawnieniem do jej wykonywania. Inaczej rzecz ujmując, w ocenie organu – mając na uwadze art. 365 § 1 k.p.c. – opiekę sprawuje ta osoba, której przypisano prawo do jej wykonywania. W konsekwencji tego, stosując art. 22 u.p.p. kolizję uprawnień do świadczenia rozstrzygnięto na korzyść matki dziecka. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Otóż art. 22 u.p.p. posługuje się stwierdzeniem o "faktycznie sprawowanej opiece nad dzieckiem". Ustawa przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje więc ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu powierzono opiekę nad dzieckiem. Wyrok sądu powszechnego rozstrzygający o miejscu pobytu dziecka wydawany jest w konkretnej dacie, a po upływie pewnego czasu okoliczności faktyczne i prawne mogą zmieniać się. Świadczy to o konieczności każdorazowego ustalenia przez ZUS stanu faktycznego. Prezes ZUS jednocześnie opiera swe rozstrzygnięcie na przepisie procesowym (art. 365 § 1 k.p.c.), dając mu priorytet przed przepisem materialnoprawnym (art. 22 u.p.p.). O ww. prawach rozstrzygają tymczasem przepisy i normy materialnoprawne. Wszelkie procedury mają charakter służebny, potrzebny m. in. do dochodzenia i ochrony poszczególnych praw. Zatem istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica (np. wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 1803/20). Sąd administracyjny, badający prawidłowość działania organów administracji, nie jest uprawniony do kontroli stosunków pomiędzy rodzicami i ich małoletnimi dziećmi (np. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1349/21). NSA w wyroku z dnia 19 września 2025 r., sygn. akt I OSK 2198/23, wskazał, że miejsce zamieszkania, o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p., dotyczy miejsca faktycznego przybywania dziecka u rodzica i ponoszenia przez tego rodzica kosztów utrzymania. Wyrok rozwodowy, ustalający miejsce zamieszkania dziecka, jest istotny dla ukształtowania jego sytuacji prawnej oraz relacji łączącej dziecko z rodzicami, jednak nie stoi na przeszkodzie, by dziecko zmieniło miejsce zamieszkania. Skoro przesłanką przesądzającą o uprawnieniu rodzica do przedmiotowego świadczenia jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, to ocena stanu faktycznego nie może opierać się na wyłącznie na treści wyroku sądu rozwodowego, a wykładnia językowa, systemowa i celowościowa art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 oraz art. 22 zd. 1 u.p.p. ten pogląd umacnia. Nie można tym samym dopuszczać do sytuacji, kiedy świadczenie nadal jest wypłacane osobie, która przestała sprawować faktyczną opiekę nad dzieckiem. Przypomnieć należy, że w świetle art. 75 § 1 k.p.a. "Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny". Skarżący przedkładał w toku postępowania informacje i dowody świadczące o tym, że dziecko od ww. daty zamieszkuje z nim. To powinno było skłonić organ do zweryfikowania stanu faktycznego i wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Ponownie rozpatrując sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną. Wniosek powinien być rozpoznany wszechstronnie, z uwzględnieniem powyższych okoliczności. Należy uwzględnić wszystkie dostępne dowody mające znaczenie dla rozstrzygnięcia, a nie jedynie ich część. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.