III SA/Kr 67/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Hanna Knysiak-Sudyka po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 8 listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.

Decyzją z dnia 8 listopada 2021 r., nr SKO.NP/4115/424/2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Szczucina z dnia 7 września 2021 r. znak MGOPS.ŚR.5222.0117.SP.09.2021 odmawiającą przyznania A. K. (dalej: skarżąca), świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką J. K. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z dnia 7 września 2021r., organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia w postaci prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr PCPR-PZO.71.42.21 z dnia 25.02.2021 r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w D. Zgodnie z treścią orzeczenia niepełnosprawność u matki skarżącej istnieje od 2.11.2020 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 26.01.2021 r., tj. w chwili gdy ww. miała 78 lat. Orzeczenie zostało wydane na czas określony tj. do 29.02.2024 r. Organ wskazał, że skarżąca nie pobiera aktualnie żadnego świadczenia opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawną matka i nie składała wniosków o świadczenia opiekuńcze. Skarżąca jest osobą nie pracującą, podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników na wniosek w pełnym zakresie w związku z posiadaniem gospodarstwa rolnego o powierzchni 0,93 ha fizycznych, co stanowi 0,7795 ha przeliczeniowych. Zamieszkuje wspólnie z matką i sprawuje nad nią opiekę. Wskazano również, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do matki razem z czwórką rodzeństwa. Jedna z sióstr zamieszkuje w miejscowości S (odległość ok. 6 km od miejsca zamieszkania niepełnosprawnej matki), druga siostra zamieszkuje w W pracuje zawodowo i zajmuje się teściową, trzecia siostra zamieszkuje w tej samej miejscowości okazjonalnie pomaga w opiece nad matką zaś czwarta siostra - od lat na stałe mieszka za granicą (Włochy), kontaktuje się telefonicznie z matką i aktualnie zajmuje się małym dzieckiem. Organ pierwszej instancji ustalił, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, pozostaje w stałym leczeniu, a stan jej zdrowia ulega pogorszeniu. Ze względu na znacznie ograniczoną możliwość funkcjonowania wymaga pomocy i opieki drugiej osoby, pomocy w wykonywaniu większości czynności samoobsługowych, od których zależy jej funkcjonowanie w ciągu dnia. Wymaga ona pomocy w dozowaniu leków oraz ich podaniu, pomocy w przygotowaniu i podaniu posiłków. Porusza się samodzielnie o własnych siłach w obrębie domu. Organ pierwszej instancji uznał, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach opieki nad matką nie wskazuje na istnienie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad chorą matką. Podkreślono przy tym, na obowiązek alimentacyjny pięciorga dzieci względem niepełnosprawnej matki. W odwołaniu skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; 2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 1 lit. a ustawy oświadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia powołując się na treść art. 17, art. 24 ust. 2, art. 3 pkt 21 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) wskazał, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy oświadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W tym stanie rzeczy stwierdzono, że brak ustalenia daty powstania niepełnosprawności u matki skarżącej nie stanowi przeszkody w przyznaniu wnioskowanego świadczenia, o ile zostałyby spełnione ku temu ustawowe przesłanki. W ocenie Kolegium, rozstrzygnięcie organu l instancji odpowiada prawu, ponieważ skarżąca nie wykazała, aby zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwiał jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opierając się na ustaleniach faktycznych poczynionych przez organ pierwszej instancji stwierdzono, że czynności skarżącej związane z opieką nad matką są czynnościami, których osoba wymagająca opieki sama nie może wykonywać, co oznacza konieczność opieki ze strony innych osób, które nie mogą podjąć zatrudnienia w pełnym wymiarze, jednak zdaniem organu odwoławczego część obowiązków w ww. zakresie mogą przejąć pozostałe córki, na których również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny. Mogą one wesprzeć siostrę (osobiście lub choćby finansowo, realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny) w opiece nad chorą matką. Wskazano przy tym, że matka skarżącej, choć wymaga pomocy innych osób, to jednak nie jest osobą leżącą, która nie może w sposób zupełny samodzielnie funkcjonować. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze, zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organy nie naruszyły także przepisów prawa materialnego. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej ustawa, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia - "stała" lub "długoterminowa" - wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt l OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy. Zdaniem Sądu za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął także, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Przede wszystkim z akt nie wynika, aby skarżąca w ostatnich latach gdziekolwiek pracowała. Z zaświadczenia z KRUS (k.17) wynika, że w latach od 11.02.2000 - 30.06.2003; od 26.08.2003 - 31.12.2006 oraz od 16.01.2017 do nadal, skarżąca, w związku z posiadaniem gospodarstwa rolnego o pow. 0,93 ha, co stanowi 0,7795 ha przeliczeniowego, podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników na wniosek. Zatem skarżąca nie pracuje co najmniej od 2017 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności matki datuje się na 26 styczeń 2021 r. Dodatkowo, ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżąca w ramach sprawowania opieki nad matką wykonywała takie czynności takie jak: pomoc w przygotowaniu posiłków, pomoc w czynnościach związanych z utrzymaniem higieny osobistej, przy ubieraniu się, pomoc przy spacerach i przemieszczaniu po schodach, ponadto ćwiczenia rozruchowe i rozwojowe, mierzenie ciśnienia, sprzątanie prasowanie, organizowanie wizyt lekarskich oraz pomoc w układaniu do snu. Matka skarżącej niewątpliwie jest osobą schorowaną wymagającą opieki nie mniej jednak nie jest osobą obłożnie chorą, czy pampersowaną i przy pomocy laski jest w stanie samodzielnie się poruszać. W ocenie Sądu organ odwoławczy zasadnie ocenił, że czynności wykonywane przez skarżącą w związku ze sprawowaniem opieki nad matką były w istocie czynnościami sprowadzającymi się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Zatem rodzaj i zakres tych czynności nie wyklucza jakiejkolwiek aktywności zarobkowej skarżącej. Wskazać również należy, że oprócz skarżącej zobowiązana alimentacyjnie w równym stopniu co skarżąca jest reszta jej rodzeństwa, tj. cztery siostry. Jako powody, dla których osoby te nie sprawowały opieki nad matką wymieniono pracę zawodową, posiadanie małoletnich dzieci, opieka nad teściową, czy mieszkanie poza granicami kraju. Tymczasem, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), dalej: "k.r.o." obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowania opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że dwójka rodzeństwa skarżącej (B. i A.) mieszka w tej samej miejscowości, co skarżąca wraz matką. Podkreślić także należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki. Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Podkreślić należy, że podobnie jak organy, również Sąd nie kwestionował złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności opiekowania się matką przez córkę, jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329), skargę oddalił jako bezzasadną.